Aktoreak

Landa, Juan de

Mutrikun 1894an jaiotako aktore gipuzkoarra, Mutrikun hil zen 1968an. Bere benetako izena Juan Crisóstomo Pisón Pagoaga y Landa zen.

Bere haurtzaro eta nerabezaro bidaiariak -bere sendiarekin Mutrikun, Paraguayn eta Argentinan bizi izan zen- gerora izango zuen artista ibilbide nomadaren aieru argia izan ziren. Bere lehen urratsak musika esparrutik abiatu ziren.

Europan barrena opera tenore gisa kontzertu batzuk eman zituen eta 1929an Nueva Yorkera abiatu zen Metropolitan Opera House izenekoan abesteko asmoz. Lucrecia Bori abeslariarentzako Zuloaga margolariaren errekomendazio gutuna zeraman, baina egitasmoak ez zuen aurrera egin. Hollywooden arrakastadun zine amerikarraren bertsio espainiarrak filmatzen zebiltzana jakinez Californiara aberastasun bila joan zen. Bidaia odisea handia izan zen, zeren aktore-gaiak ez zuen ia dirurik eta herrialdea eskeko baten antzera gurutzatu behar izan zuen. Behin Hollywooden, neke handiak izan ondoren, estudioetan froga izatea lortu zuen. Oraingoan zori ona izan zuen eta espainiar hiztunen merkaturako arrakastadun film amerikarretako aktore bezala kontratatua izan zen. Bere lehen lana, Conchita Montenegro aktoresa donostiarrarekin eta adiskidetasun handia egin zuen Buster Keaton zine-jeinuarekin protagonismoa partekatuz Edward Sedwicken De frente, marchen (1930) filmean izan zuen. Garai horretako bere paperik garrantzitsuena Ward Wingen El presidio (1930) filmarekin iritsi zitzaion. George Hillen The Big House (1930) bertsioa zen. Hasieran Juan de Landari bigarren mailako papera eman zioten baina bera Buckena egiteaz temati agertu zen, Wallace Beeryren jatorrizko bertsioan paper hori egin zuelako. Cecil B. de Millek onartu egin zuen eta Juan de Landak film horrekin Espainian eta hegoaldeko ameriketan arrakasta handia lortu zuen. Hollywoodeko kritika ere euskal aktorearen interpretazioaz harrituta gelditu zen. Chester M. Franklinen Su última noche (1931), Arthur Gregorren La fruta amarga (1931), Marcel de Sanoren El proceso de Mary Dugan (1931) edo Robert Z. Leonarden Susan Lenox: Her Fall and Rise (1931) bezalako filmetan lan egin ondoren, espainiar bertsioen filmaketak bertan behera utzi ziren eta Juan de Landa Espainiara garaile itzuli zen. Howard Hawksentzako Hollywood erratu egin zen atzerritar aktoreei ihes egiten uztean.

La Vanguardia egunkarian agertutako elkarrizketa baten, Howard Hawkek Film Ideal egunkarian egindako adierazpenak biltzen zituena, zinegile amerikarrak euskal aktore bi goraipatu zituen, Conchita Montenegro eta Juan de Landa. Aktore mutrikuarrari buruz bere Buck pertsonaiaz hauxe zioan: "superó con mucho, al propio creador de la versión original, Wallace Beery". Ez zuen zaila izan, edozelan ere, eskarmentu amerikarraren ondoren espainiar industrian txertatzea. Espainiar guda zibilaren ondoren, Francoren eta Mussoliniren gobernu faxisten arteko sintoniari probetxua ateratzen dio, beste batzuen artean hispano-italiar zinema koprodukzioak sorraraziz. Juan de Landak, ezeren aurretik abenturazalea zena, bere filmagintzan zine italiarrean aro berri bat hasi zuen. Film askotan parte hartuz, abenturetan ere, garai horretan bere paperik garrantzitsuena Ossessione (1942) filmarekin iritsi zitzaion, protagonista papera Massimo Girotti eta Clara Calamairekin partekatuz. Luchino Visconti jeinuaren lehen lana zen eta italiar neorrealismoaren film aitzindarietako bat.1944an espainiar zinera itzuli zen. Jada aktore ospetsu gisa finkatuta zegoen. Hori bai, bere presentzia fisikoak, gizena eta handia, galan edo protagonista paperak osatzea eragotzi egiten zion, bigarren mailako pertsonaiak interpretatu beharra edukiz. Bigarren mailakoak izan arren talentu handiko izaeradun aktorea zela erakutsi zuen. Espainiar film luze batzuetan parte hartu ondoren 1950ean italiar zinera itzuli zen. Bigarren italiar aldi honetan John Houstonekin Beat the Devil (1953) filmean lan egin zuen. 1956an behin betiko Espainiara itzuli eta lau film egin zituen. Jose Luís Sáenzen Faustina (1957) filmean Mefistófeleren bere papera izan zen bere azken interpretazioa.

  • Edward Sedgwicken De frente, marchen (1930)
  • Edward Sedwicken Doughboys filmean oinarrituz Salvador Alberichek idatzitako bertsio espainiarra(1930)
  • Richard Harlanen El valiente (1930)
  • William K. Howarden The Valiant (1929) filmaren bertsio espainiarra
  • David Howarden El último de los Vargas (1930)
  • Alfred L. Werkerren Last of the Duanes (1930) filmean oinarrituz Francisco Moré de la Torrek idatzitako bertsio espainiarra
  • Chester M. Franklinen Su última noche (1931)
  • John M. Stahlen (1926) The Gay Deceiver filmaren soinu-egokitzapenean oinarrituta Eduardo Ugartek idatzitako bertsio espainiarra
  • Ward Wingen El presidio (1930)
  • George Hillen The Big House filmean oinarrituta Edgar Nevillek idatzitako bertsio espainiarra
  • William S. Van Dyken Bajo el cielo de cuba-Cuba Love Song (1931)
  • Marcel Silverren En cada puerto, un amor (1931)
  • Sam Wooden (1930) Way for a Sailor filmean oinarrituta Edgar Nevillek idatzitako bertsio espainiarra
  • Arthur Gregorren La fruta amarga (1931)
  • George Hillen (1930) Min and Bill filmean oinarrituta Salvador de Alberichek eta Antonio de Larak idatzitako bertsio espainiarra
  • Marcel de Sanoren El proceso de Mary Dugan (1931)
  • Bayard Veillerren The Trial of Mary Dugan(1929) filmean oinarrituta José López Rubio eta Eduardo Ugartek idatzitako bertsio espainiarra
  • Robert Z. Leonarden Susan Lenox: Her Fall and Rise (1931)
  • Benito Perojoren Se ha fugado un preso (1933)
  • Raymond Chevalierren Dale de betún (CM, 1934)
  • Salvador de Alberichen El secreto de Ana María (1935)
  • Ignacio F. Iquinoren Al margen de la ley (1935)
  • Roberto de Ribónen Santa Rogelia (1939)
  • Carlo Borghesioren Il peccato di Rogelia Sánchez (1939)
  • Edgar Nevillen Carmen fra i rossi (1939)
  • Romolo Marcelliniren El hombre de la legión (1940)
  • Mario Mattoliren Il pirata sono io! (1940)
  • José de Romeroren El pirata soy yo (1940)
  • Ladislao Vajdaren Giuliano de Medici (1940)
  • Carlo Ludovico Bragagliaren El prigioniero di Santa Cruz (1940)
  • Carlo Ludovicoren La forza bruta (1941)
  • Mario Bonnarden Il re si diverte (1941)
  • Sergio Tofanoren Cenerentola e il signor Bonaventura (1941)
  • Mario Soldatiren Tragica notte (1942)
  • Enrico Guazzoniren Oro nero (1942)
  • Luchino Viscontiren Ossessione (1942)
  • Giusseppe D. Musso eta Umberto Scarpelliren Gran Premio (1943)
  • Carlos Arévaloren Su última noche (1944)
  • Ignacio F. Iquinoren Noche sin cielo (1947)
  • Ignacio F. Iquinoren El tambor del Bruch (1947)
  • Enrique Gómezen La fiesta sigue (1948)
  • Antonio de Obregónen La esfinge maragata (1948)
  • Jerónimo Mihuraren En un rincón de España (1948)
  • Rafael Gilen Una mujer cualquiera (1949)
  • Gonzalo Delgrásen El hombre que veía la muerte (1949)
  • Ignacio F. Iquinoren La familia Vila (1949)
  • Jerónimo Mihuraren Mi adorado Juan (1949)
  • Giorgio Simonelliren Amori e veleni (1949)
  • Augusto Geninaren L'edera (1950)
  • Enzo Trapaniren Lebbra bianca (1950)
  • Giorgio Pastinaren Alina (1950)
  • Sergio Corbucciren Salvate mia figlia! (1951)
  • Mario Soldatiren Il sogno di Zorro (1951)
  • Ferruccio Cerioren La dona che inventò l'amore (1952)
  • Giulio Morelliren Cento piccole mamme(1952)
  • Piero Caceriniren Redenzione (1952)
  • John Houstonen Beat the Devil-La burla del diablo (1953)
  • Primo Zeglioren Capitán Fantasma (1953)
  • Primo Zeglioren La figlia del diavolo (1953)
  • Mario Bonnard eta Aldo Fabriziren Hanno rubato un tram (1956)
  • Ladislao Vajdaren Un ángel pasó por Brooklyn (1957)
  • Ignacio F. Iquinoren Los ángeles del volante (1957)
  • Antonio Santillánen Cuatro en la frontera (1956)
  • José Luís Sáenz de Herediaren Faustina (1957)
  • AGUILAR, Carlos; GENOVER, Jaume. Las estrellas de nuestro cine; 500 biofilmografías de intérpretes españoles, Alianza Editorial, Madrid, 1996, 669 orr.
  • AMEZKETA, José Miguel de. Juan de Landa actor-Juan de Landa aktorea, Donostia-San Sebastián, Euskadiko Filmategia/Filmoteca, 2004, 261 orr.
  • HEININK, Juan B.; DICKSON, Robert G. Los que pasaron por Hollywood y algunos otros que no regresaron. Edición digital. Cervantes virtual. Com
  • HEININK, Juan B.; DICKSON, Robert G. Cita en Hollywood; antología de las películas norteamericanas habladas en español, Bilbao, Ediciones Mensajero, 1990, 319 orr.
  • HERNÁNDEZ GIRBAL, Florentino. Los que pasaron por Hollywood. Edición digital. Cervantes virtual.Com
  • LARRAÑAGA, KOLDO; Calvo, Enrique. Lo vasco en el cine (las personas), Donostia-San Sebastián, Euskadiko Filmategia/Filmoteca Vasca-Caja Vital Kutxa Fundazioa, 1999, 579 orr.
  • LÓPEZ ECHEVARRIETA, Alberto. Vascos en el cine, Bilbao, Mensajero, 1988, 403 orr.
  • ROLDÁN LARRETA, Carlos. Los vascos y el séptimo arte. Diccionario enciclopédico de cineastas vascos, Donostia-San Sebastián, Filmoteca Vasca-Euskadiko Filmategia, 2003, 351 orr.
  • UNSAIN, José Maria. El cine y los vascos, San Sebastián, Eusko Ikaskuntza /Sociedad de Estudios Vascos-Euskadiko Filmategia/Filmoteca Vasca, 1985, 355 orr.