Literatoak

Barrutia Basagoitia, Pedro Ignacio de

Pedro Ignacio, de Barrutia Aramaion jaio zen 1682ko uztailaren 3an. 1759.an Arrasaten zendu zen

Aita Pedro Alonso de Barrutia y Salinas zen, arrasatear goi mailako sendi baten semea. Ama, berriz, Katharina Basagoitia Olabide, Aramaioko baserritar sendi txiro baten alaba. Gurasoek hemeretzi urte zituzten Pedro Ignacio jaio zenean. Ez dakigu ezer Pedro Ignacioren haurtzaroaz, ezta urte haiek non eman zituen ere. Gurasoak ez ziren inoiz elkarrekin bizi izan, aita erlijiosoa zelako -Salamancako Sancti Spiritus parrokiako bikario eta apaiz izatera heldu zen- eta ama gurasoen baserri ilunera betiko itzuli zelako. Aita gazte hil zitzaion, hogeita hamasei urterekin eta bere ondasun guztiak semearentzat utzi zituen testamentuan. Ama, aldiz, laurogei urte zituela hil zen, jaio eta bizi izan zen bezain pobrea.

Aitaren testamentutik kanpo Pedro Ignacioren gain dugun lehen albistea 1710ekoa da, bere burua Arrasateko Udalari eskaintzen dionean, udal eskribauaren karguaz jabetzeko. Eta eskaria onetsita, udal idazkaritza betebeharretan aritu zen Barrutia 1753ra arte. Tarte luze horretan esku zuzena hartu zuen Arrasateko bizimoduan, ez bakarrik udal kontuei zegokienez, beste hainbat esparrutan ere bai baizik. Beraz, 28 urteko gazte hezitua zen Barrutia Udaletxera heldu zenean. Non ikasi zuen? Hori ez dago, orain arte bederen, esaterik eta galde ikurrarekin segitu beharko du eskribauaren formazioari dagokion arloak. Benetan garrantzitsua izango litzateke Pedro Ignaciok zer eta non ikasi zuen ezagutzea. Aurkikuntzak argi dezente emango lioke, Actto para la noche buena-ren inguruan orain arte den iluntasunari.

Aipatutako antzerki lan hori, Hego Euskal Herrian euskaraz idatziriko lehena da. Hortik, beraz, gure literaturan dagokion inportantzia. Obra Arrasaten antzezteko idatzi zuen egileak. Horretaz ez dago batere dudarik, argi eta garbi azaltzen baita testuan garaiko arrasatear gizartearen islapena. Izan ere, hortxe datza obraren meriturik gorenena: Barrutiak Jesus haurtxoaren jaiotza eta Arrasateko bizimoduaren pasadizoak uztartu egiten ditu maisuki.

Barrutiaren lanak modernitatea dario bere egitura osoan. Idatzia izan zen garaitik bereizten gaituen distantzia eta testuingurua garaituta, badirudi Barrutiak Jesusen jaiotzaren misterioari literaturaren magiaren misterio ukiezina gehitu nahi izan ziola. Denboralitateari indenboralitatea erantsi zion lanaren apaletan zehar. Eta emaitza bikaina da.

Bestalde, Barrutiak kronika egiten du, bere herriko aztura-argazki bat eskaintzen digularik, eta alde horretatik ere -antropologikotik- kontuan eduki beharrekoa da aramaioar-arrasatearraren ekarpena. Goi gizartearen ohiturak eta herri xumearenak ezagutzen dituela garbi geratzen da obran zehar. Eta Actto para la noche buena-ren aurkezpenarekin amaitzeko, diodan, ene ustez Barrutia adarjole iaio izan zela. Hamaika aukera eskaintzen dizkigu irribarrea ezpainetara azal dakigun. Irri-antzerkiaren eredu zuzentzat hartu behar ez bada ere, duda izpirik gabe egileak trebe mugiarazten ditu ezenetako hariak, publikoarengandik arreta ez ezik baita barre eta algara ere lortzeko.

Barrutiak alegoria erabili zuen maisuki, bere formazio erlijiosoa garbi utzirik, nahiz eta egileak bizimodu zibilean garatu zuen bere karrera. Eta jakina da alegoriaren bitartez publikoa doktrinatu nahi izaten zela. Horretarako Gabon gaueko pertsonaiak jarri zituen Barrutiak "lanean" baina horien inguruan beste asko ere, sinboliko eta abstraktuak eta orduko Arrasateko gizarte txikian ospetsu ziren banaka batzuk. Abstrakzio horiek ziren, XVIII. gizaldiko pentsamoldearentzat emakume eta gizonen ekintza higiarazten eta zuzentzen zutenak. Erdi Aroko antzerkiaren sustraietatik iristen zen Barrutiarengana estilo propioa.

Pedro Ignacio de Barrutiak, Arrasateko eskribaua XVIII. mendearen lehen erdiko zati handian, erresorte dramatikoak ezagutzen zituen. Eta alegoriaren bitartez pertsonaien psikologian eragiten du, beti helburu konkretu batekin: mezua -Jesusen jaiotzak gizakien salbamena adierazten du- garbi uzteko errepresentazioaren hartzaileentzat. Umorea eta seriotasuna uztartuz, gatazka metafisikoan bidea erakutsi nahian dihardu Barrutiak denbora osoan. Antzerki modeloak ahalbidetutako bitarteko guztiak jartzen ditu taula gainean.

Antzezpena herritarrek eurek burutzeko idatzi zuen Barrutiak, Erdi Aroko garaietan bezala. Bera ere ez da, noski, antzerkiko profesionala, ezta literaturakoa ere. Zaletasunak bultzatuta, nonbait, idatzi zuen "Actto para la Noche Buena". Eta obra eszenifikatzeko arrasatear garaikideen laguntzaz baliatu ez ezik balizko publikoa ere herrikidea izango zela eduki zuen garbi egileak lehen hitzetatik.

Barrutiak koroa erabiltzen du sarritan, eta musika. Horrek guztiak gorputz luzea ematen dio lanari. Gaurko ikuspegitik aztertuta "Actto para la Noche Buena" antzezpena luzeegia gertatzen da. Denborak eta espazioak balio gutxi zuten sasoi haietan eta are gutxiago neurtzen ziren alegorien erabilpenean. Orijinalaren irakurketatik uler daiteke antzezleen eta ikusleen artean halako konplizitate zuzena ematen zela, nortzuk ziren nor antzematea espektakuluaren beste erakarpen bat balitz bezala.

Barrutia, egile bezala, idatzi zituen argumentuaren eta pertsonaien atzean ezkutatzen da. Eta pertsonaien artean Barrutiak garaiko antzerkian ohikoak zirenak hautatzen ditu bere obrarako. Eta, adibidez, barregarri bati ematen dio betebehar garrantzi bat argumentuan, eszena desberdinen arteko lokarri gisa darabilena. Edota morroi kritikoa, soldadu/pregoilari harroputza eta beste batzuk, XV-XVIII. mendeetako antzez lanetan usu agertzen zirenak. Noizean behin obran zehar oharrak sartu zituen, eszenatokiak nolakoa izan behar zuen eta antzezleak nola mugitu behar ziren adieraziz.