Kontzeptua

Euskal literatura

Información complementaria


         · XVI. Mendea
         · XVII. Mendea
         · XVIII. Mendea
         · XIX. Mendea
         · XX. Mendea 1900-1975
         · XX. Mendea 1975-2000


         · Narratiba
         · Ipuingintza
         · Poesia
         · Entsegugintza
         · Ahozko literatura
         · Itzulpengintza
         · Haur eta gazte literatura


         · Komikia
         · Argitalpenen historia
         · Inprentaren historia
         · Literatur sariak

         · Erbestea eta literatura
         · Kritika gay eta lesbiarra
         · Euskal literatur aldizkariak


Euskal literaturari buruzko edozein aipamen historikok literatura hori jaio eta garatzen den hizkuntza eta gizarte-kultura inguruaren gutxieneko aipamen bat egitetik abiarazi beharra du. Euskal kasuari dagokionez, abiapuntuan bertan, beharrezkoa da, gainera, bertsolaritzaren fenomeno interesgarrian indarreangotasun sendoa duen kalitate eta kopuruz aberatsa den ahozko literaturaren eta berantiarra, urria eta oro har kalitate jasoegirik ez duen idatzitako literaturaren arteko bereizketa argia egitea. Baina idatzitako euskal literaturaren karakterizazio hau, itxuraz gutxiesgarria, aipatu berri dugun ingurune horretan hain zuzen ere aditu ezean txarto ulertua izan daiteke.

Eta lehendabizi, euskal hizkuntzaren egoera bera. Euskara bere duen Euskal Herrian bertan hizkuntza gutxitua da, gaztelera eta frantsesera bezalako indartsuak diren bi hizkuntzengatik presio diglosiko sendoaren menpe izanik, euskalki eta azpieuskalkitan zatikatua, eta idatzitako hizkuntzari dagokionez batasunerako prozesu serio baten azken urteotan besterik sartua ez duguna. Hizkuntza baldintza horietan idatzizko literatura izatea bera ea miraritzat jo dezakegu, euskararen edota, hobe esanda, herri euskaldunak bere iraupe-bidean izandako borroka goresgarritik baino azaldu ezin daitekeena. Euskal literaturaren historia, bere protagonistarik funtsezkoena hizkuntza bera izanez, idatzizko euskararen historia izatera datorkigu eta aro erabat berantiarrean -XIX. mendearen azken herenean- baino ez dugu, batez ere hitz-lauari dagokionez, euskal idazketa literarioaz, autonomiadunaz, beste idazketa mota batzuetatik -erlijiozkoak, hizkuntzazkoak...- bereizia denaz eta gizarte-kultura estatutu berariazkodunaz hitz egiterik. Gainera, Mitxelenak egoki esan duen bezala, "euskal literatura ez da inoiz euskal herriaren bizitzaren erabateko adierazpena izatera iritsi". Baieztapen horren egiatasuna nabarmen azaltzen da euskal gertakari literarioa irakurlearen ikuspegitik ikusten baldin bada. Historian zehar nortzuk izan dira euskal literaturaren irakurle?. Litezkeen irakurleak, euskaldun guztiak, euskal hiztun guztiak. Baina, benetako irakurleak? Zeren, euskararen kasuan, oraintsura arteko egoera, euskaldun hiztun bakarrak, hau da, euskaraz bakarrik mintzatzen zirenek analfabetoak zirenarekikoa zen, alfabetatutako euskaldunak gutxienez elebidunak ziren bitartean, hau da, euskaraz gain, latina edota gazteleraren edo frantsesaren ezagun zirela.

Euskal literatura ez da euskaldun alfabetatuentzako -literatura irakurri ahal izateaz gain irakurtzen zekitenek- gutxienez beste hizkuntza bat zekitelako, eskuragarri izan den literatura bakarra inoiz izan; bitartean, beste literatura batetara -latina, gaztelera edo frantsesa- hizkuntza ez ezagutzearren, heltzerik ez zutenek, izatez ez zuten, nahiz eta euskaraz jakin, euskal literaturara jotzerik ere izan alfabetatugabeak baitziren. Aniztasun hau ez da harrera literarioaren ikuspegitik bakarrik ematen, baita sormenarenetik ere. Euskal Herrian beti izan da euskaldunengatik idatzitako frantziar eta gaztelar literatura bat. Gaia, lanok atxikita beharko liratekeen literatura sistema zein den zehaztean datza. Erantzunik logikoena, kasu askotan behintzat, Frantziako edo Gaztelako literaturen esparruan atxikita bakarrik azaldu daitezkeen idazlanak direla esatea dela dirudi. Beraz, euskal literatura izengoitia euskaraz idatzitako literaturarentzako bakarrik erreserbatu behar da?. Gure ikerketan honetan behintzat jardungo ez diogun gai eztabaidagarri bat dugu. Edozein kasutan, "euskal" literaturaz jardutea anbiguoa gertatuko balitz, beharbada euskaldunen literatura edota literaturez hitz egitea komeniko litzateke. Zeren, sorkuntzaren ikuspegitik, Euskal Herriko literatura bizitza euskaraz idatzitakotik bakarrik ez eze Euskal Herriko kultura ondarean beste hizkuntza batzuetan idatzitakotik ere azaltzen delako.

Irakurlea, lurralde bakoitzari dagokion monografia irakurtzera igortzen dugu. Ez dago euskal literaturaren harpenerako ikerketarik, ez egungorik eta are gutxiago iraganekorik, baina euskararen egoera soziolinguistikoa eta euskal hiztunen kultura heziketa mailak horrelakorik izatea ikaragarri erlatibizatzen du, baina batez ere euskaraz idatzitakoari buruzko harpena. Nahiz eta beste alde batetik batzuetan euskarazko testuen harpena ahozkoa eta ez idatzizkoa izan denaz daturik izan. Horrela, XVIII. Mendean apezpikuak eliztarrei elizan Kardaberaz edo Mendibururen lanak irakurtzen zizkieten, eta XVII. Mendean Axular-en Gero edota beste euskaratutako lan aszetiko edo errukizkoekin ere gauza bera gerta zitekeela uste dezakegu. Euskararen euskalkien ugaritasunak eta orain urte gutxira arte hizkuntza eredu bateratu estandar bat izate ezak ere euskal literaturak jaio eta garatu behar izan duen egoera arazotsu horren beste arloetariko bat adierazten du. Izatez, idatzitako euskararen historiak euskalki desberdinen -lapurtera eta zuberera, gipuzkera eta bizkaiera- aroen araberako ondoz ondoko gehitze eta literatura protagonismoa azaltzera ematen dizkigu.

Azkenik, euskal literaturaren garapen historikoa barrutik ezagutu nahi baldin bada, gogoan hartu beharreko beste datu bat ere badugu. Euskal Herria izatez estatu espainiarrari eta frantsesari atxikita dauden bi aldetan -penintsularra eta kontinentala, egun erabilgarria den terminologia erabiliz- zatituta dago. Euskal Herriaren politika-eraketa berezi honek gizarte, kultura eta hizkuntza-arloan eragin nabarmena du, eta literaturak mekanikoki egoera hori adierazten duenik esan ezin badaiteke ere, ez du egoera horretatik at egoterik. Izatez, bere historian zehar euskal literaturaren garapenean izandako gorabehera batzuk, -literaturaren garrantzia kontinentetik penintsulara igarotzea, euskalki jakin batek literatura-hizkuntza bezala izandako nagusitasuna, etab.- euskal literaturaren egitatea kokatuta agertzen den gizarte-, politika, eta kultura testuinguru ezberdin horiek gogoan hartuz azaldu beharko dira.

Euskal literaturaren historialariak aurre egin behar dion arazorik zailenetariko bat, inolako zalantzarik gabe, aldikotasunarekikoa da, hau da, literatura sistema baten bilakaera eta garapena osatzen duen denboraren joan-etorrian diren tankerako zatiak bereizi ahal izateaz gain, gizarte-literatura eta estetika-kultura irizpideak aintzat hartuz lanak, egileak, generoak edota joerak, jarraipen kronologiko soiletik at biltzearekikoa. Euskal literatura idatzia abiatzen den XVI. mende-erditik XIX. mendearen amaierara arte, mendebaldeko literaturen historia, Berpizkundea, Barrokoa, Neoklasizismoa, Erromantizismoa, Errealismo-Naturalismoa, etab. bezalako literatura-mugimendu edota -aldietatik azaldu da.

Aipatutako aldietako bakoitzari atxiki diezaiokegun euskal idazlerik aurkitzea, artifizialtasun larregirik gabe, ez litzateke zailegia izango: Leizarraga Berpizkundeko gizona baldin bada, Axular literatura aszetiko barrokoarekin erabat uztartzen da, eta Oihenart, zalantzarik gabe, neoklasiko bat dugu. Are nabarmenagoa dirudi gure XIX. mendeko olerkarien erromantizismoa -Etxahunen garaitik Bilintxen garaira arte Elissamburu edota Iparraguirre-rengandik igaroz-, eta errealismoari dagokionez, hortxe dakusagu XIX. eta XX. mendeen artean lantzen hasitako literatura kostunbrista. Arrapaladan eta zorroztasun larregirik gabe egindako atxikipen hori ontzat emanik ere, euskal literaturaren sistematizaziorik gutxienekoaren aipamen historiko bat azaltzerakoan sor daitezkeen benetako arazoetatik ezer gutxi atonduko genuke. Beharbada honek azaltzen du euskal literaturaren historialaririk gehienen saihesbide antzerako joera hori, literatura-aldaketaren eta oinordetza soila bezalako literatura egokitasun hutsa eta neutroa direnetatik materiala antolatzera mugatzen baitira. Gainera, egungo oldozmen literarioaren ikuspegitik, literaturaz jardutean egileen eta beraien lanen historia bakarrik ezin izan daitekeenaren adigaia geroago eta onartuago dago; literaturaz baino gehiago, irakurleak idazlanenganako duen harreraz eta baita literatura-testuen bitartez egilearengandik irakurlearenganaino literatura-komunikabide zirkuitua osatzen duten gizarte-partaidetzak ere erabat garrantzitsuak diren bizitza literarioaz hitz egin beharko litzateke.

Euskal arloaz, 1545etik aurrera euskaraz idatzitako egile eta lanak ditugu, ohikoak diren literatura genero handietan atxikigarri direnek -XIX. mendean ondo sartu arte- gutxi batzuk izango ez diren arren. Literaturarik badago, aldiz euskal gizarte eta kultura bizitzaren barnean ez da erakundetutako gutxieneko literatura bizitzarik azaltzen. Eta hain zuzen ere, XIX. mendeko azken herenetik aurrera handituz doan instituzionalizatze prozesua izango da euskal literaturaren garapen historikoan kualitatiboki berezia den aro bat ezarriko duena. Prozesu honen baitan, Aitzol eta "olerkarien belaunaldia" izenekoak -Lizardiren olerkigintza, eta batez ere Lauaxetarena- 20 eta 30eko urtaldietan euskal literatura "modernitatea" deitu dezakegunaren atalasean ezarriko du, 60tik aurrerako urteetan Aresti-k olerkigintzan eta Txillardegi-k eta batez ere Saizarbitoriak eleberrigintzan, euskal literaturaren behin betiko forma eta gaikako eraberritzea gauzatuz XIX. mendearen amaieran zabaldutako zikloa itxiko da, ingurune kulturalen gainontzeko literaturekin nahitaezko sintonian, euskal literaturaren aro berri bati, bere heldutasunekoa, hasiera emanez.

Idatzizko euskal literatura 1545 Lingua Vasconum Primitiae izeneko Bernat Etxepare funtsean erlijio eta maitasunezko hamasei olerki-sortaz gain euskararen aldezpen eta gorazarrea egiten dituen beste bitaz eta egileak espetxean izan zuen egotaldiaren berri ematen dizkigun olerkiz eratuta dagoen liburuxka batekin hasten da. Euskal literaturaren berezitasunetariko bat bezala ikerlariek aipatzen duten izaera berantiar hori hastapenean bertan kokatzen da. Inguruko espainiar eta frantziar literaturek kopuruz ugaria eta kalitatez garrantzitsua den literatura garapena jadanik ezagutzen dutenean euskararen idatzizko lehenbiziko idazlana agertu izanaren -XVI. mende erdia- datagatik bakarrik ez ezik, baita Etxepareren unibertsoa, europar Berpizkundearen ea gainbeheratzean, izatez Erdi arokoak liratekeen olerti jarrera eta munduaren ikuspegi zaharkitu eta jarraipenaren lekukotasun batena litzakeelako baizik. Etxepareren ikertzaileek gure egilearen eta Erdi aroko eta bizizalea zen Juan Ruiz egilearen artean antza denez diren antzekotasun nabarmenak aipatu gabe ezin itxi izan dituzte. Eta Eiharalarreko erretoreak eta Hitako artzapezak biografia gertaera bertsuak dituztena -biak dira apaizak, biak espetxea jasan dute, bidegabe beraien aitorpenaren arabera- nabarmena da eta, adierazgarriagoa litzatekeena, olerti berezitasunak.

Linguae Vasconum Primitiae-n, Libro de Buen Amor-en berrehun urte arinago bezala, erlijio gaiak gai profanoekin uztartzen dira, eta zalantzarik gabeko erlijio-fedea eta debozio mariakoa agertuz haragi-maitasunaren deskribapen errealista eta goratzartuarekin bateragarri egiten da, hori, azken instantzian erlatibizatuta, ez jadanik bere problematikotasunagatik bakarrik, egileen fede eta erlijio egoeran erabateko oinarria duen instantzia moralagatik baizik, agertzen den arren. Gaztelar artzapezarekin duen ukaezineko paralelotasun honek eta Etxepareren olerkigintzak duen zalantzagabeko tonu zaharkituak -hizkuntza mailan bertan baino neurri eta estilorako baliabideen erabileran gehiago- adituek gure lehenbiziko olerkariaren erdiarotasun nabarmena aipatzera bultzatu ditu. Eta hala ere Bernart Etxepare bere garaiko semea da, hau da, bizi den europar Berpizkundeko semea. Bere olerki idazkeraren lehen eta azken arrazoia -beste hizkuntza batzuen antzera adierazpiderako aukerak berdintasun maila baten euskararentzako aldarrikatzea- berariaz sustrai errenazentistaduna da: kulturaren europar hizkuntza bezala latinaren nagusitasun antzinakoaren aurrean nazio hizkuntzen aldezpena. Juan Valdés-ek espainiarrarentzako edo Du Bellay-k frantsesarentzako da Bernat Etxepare euskararentzako; nahiz eta bere euskararen aldezpena teorikoa baino praktikoagoa denean, eta batez ere bere gorazarrean eskainitako bi olerkitan adierazita egon.

Etxepareren maitasun olerkiei buruzko ustezko errealismoari buruz, gure aburuz erlatibizatuta dago, batez ere zioak, eztabaidarako teknika edo maitasun-eskaera, emakumearen deskribapena, ea hutsala eta ematen denean, banan-banakotasunik gabea, kantutegiko olertiaren eta ohitura liriko proventzalaren topikoei besterik ez die erantzuten. Eta olerti tradizio horretan, Juan Ruizen Erdi aroko bizizaletasun jorian baino hobeto, ikasi beharko lirateke Etxepareren amodiozko olertiaren iturburuak. Bernart Dechepare da guregana heldutako idazlanen lehenbiziko euskal idazlea. Eta hemen datza zalantzagabe, euskal literaturaren historiari dagokion ikuspegitik, bere zudu nagusia. Ikuspegi kritiko batetik bere olertiaren kalitate estetiko guztia ukatu diotenen aurrean, Dechepare olerkari ona dela esan beharra dago; hoberena ez bada ere, euskal literaturak gaur arte eman duen hoberenetariko bat, bai. Bere olerti lanak, nahiz eta edota behar bada duen zapore zaharkitu horregatik, olerti kontzientzia ludiko eta neurriren baten garatua nabarmentzen du, batez ere idazleak bereziki erabilera literariorik eta erabilera landuei buruzko tratamendu berezirik ea jaso ez duen hizkuntza materiala -euskara- darabilenaz ohartzen bagara. Nahiz eta, Decheparez gain, beste euskal olerkari batzuek ere, nahiz eta beraien lana gaur egun ezezaguna dugun arren, izan zirena dakigun. Dechepareren olertia hain hurbil dagoen herri-olerti tradizioa, batez ere neurriari dagokionez, lehenbiziko euskal olerkariak bere olerkietan erakusten digun maisutasun landu gabe-ko paradoxa hori azaltzen lagungarri izan dakigu. Eta, hala ere, literatura zereginaren eta zehatzago olerki zereginaren esparrura euskaren irteera duin eta bizi hori, praktikan, basamortuan oihua bezalakoa da.

Ehun urte baino gehiago igaro beharko dira, zehatzago, 1657ra arte, euskal literaturaren historiak beste olerkari baten izen eta lana jaso ditzan: Arnaut de Oihenart eta bere Atsotitzak eta Neurtitzak liburua. Oihenartek, legegizona, Nafarroako Legebiltzarkidea, historialaria, humanista eta olerkaria, euskal literaturan esanahi erabat berezia du. Lehendabizi, olerkigintzara eta euskara era literarioan lantzeaz arduratzen den lehenbiziko laikoa da. Gero, Oihenartengan lehenbiziko euskal literaturari buruzko oldozmena aurki dezakegulako eta, olerkigintzari buruzko teoria kritiko batez hitz egitea larregitzat jo badaiteke ere, bere L'Art Poétique Basque saiakera laburra, 1665ean idatzi eta hirurehun urte beranduagora arte argitaratu gabe izan bazen ere egilearengan olerti idazkerarekiko berezitasunaren kontzientzia garbia eta baita beste literatura batzuen -latindarra, frantsesa, italiera, espainiera- olerti praktika eta teorien ezagutza ere adieraztera emateaz gain, albokoen olertiaren norabidean euskal olertia, bideratzeko beharrizana ere, segurutik lar teorikoa zena? adierazten digu. L'Art Poétique Basque gutun bezala idatzita dago eta bertan egileak, Zuberoa lurraldeko abade bati euskaraz olertia egiteko erari buruz erantzuna emanez, bere teoriak azaldu eta euskal olerkigintzarekiko berritzea proposatzen du. Benetako gutun bat den edo literatura baliabide soil bat denaz ez dugu hemen jardungo. Garrantzitsua Oihenarten barneko ahalegin berritzailea da, bere arrazoiak eta porrot eginaren zergatiak.

Jadanik XVII. mende erdian sartuta, Oihenartek, Dechepare edo euskal olerkari herrikoiak bezalako idazleen oparotasun ezjakin, gutxi zaindu eta landu gabea arrazoiaren, gustu onaren eta arauen kontrolpera ekarri beharrekoa den frantses klasizismoaren jite arrazional hori irudikatuko du. Eta horretarako ez da gauza hobarik euskalduna baino landu eta garatuagoak diren beste literatura batzuen ereduak, eta ez bakarrik frantsesa, italiarra edo espainiarra, jarraitzea baino eta berezitasunez euskararekin dituen neurri eta fonetika antzekotasunengatik erdi aroko latina. Oihenartek hastapeneko euskal olertia beste literatura landu eta garatuagoetako neurri eta olerti eredura zabaltzearen borondatea olerti hizkuntza bezala euskararen aukera eta egoeraren ikuspegi ludiko eta zuhur batetik sortzen zenaz ez dago zalantza izpirik. Baina Dechepare bezala beraien olerkigintzara neurri forma herrikoiak ekarri zituzten olerkari jantzien tradizioa eta olerti formak, ez ohiko olertiarena, ukatzean bere planteamenduetan zurrunegia izan zen. Eta bestalde bere olertiak, Decheparerena baino zainduago eta garbizaleagoa, ez du beronen indar ez sakontasunik eta batzuetan artifiziala dirudi. Arrazoia segurutik Mitxelenak orain asko dela esandakoan datza: Oihenart olerkaria baino bertsogile trebea gehiago da, hizkuntzaren ezagutza sakonduna eta baita neurri baliabideena ere. Atsotitzak eta Neurtitzak bere liburuan frantseserako itzulpendun atsotitz bilduma baten alboan Oihenartek gaztaroan biltzen dituen olerkietan teknika baino arima gehiago dago.

Edozelan ere, Dechepare aitzindariarekin, Oihenartek XIX.eko erromantizismoaren loratzea izan zen arte, XVIII. mendean euskal olerkigintzaren egoera oso ahula izateaz gain interes handiegirik ez baitu eskaintzen, euskal olerkigintzaren jarraipen historikoa bermatu egiten du. Hala ere, herri tradizioa eta etxepartarra izango dira euskal olerkigintzaren ildoa, Arnaud Oihenarten ahalegin berritzaileak baino, jatorrian zilegi, baina mimetiko eta artifiziotsuegiak, askoz gehiago zehaztuko duena.

Euskarazko hitz lauaren lehenbiziko lekukoak, berezitasunez literatura ahalegin baten ondorio ez diren arren, erlijio eta proselitismoarenak baino, Bernart Dechepareren olerti lanaren ea aldi berekoak dira; ez izatearren ez da sorkuntza lan bat ere, 1571. urtean La Rochelle-n Jesus Christ Gure Jaunaren Testamentu Berria izenburupean argitaratutako Itun Berriaren itzulpen bat baino. Bere egileak, Joanes de Leizarraga lapurtarra, kalbinismora bihurtu eta Albret-eko Juanak bere Nafarroa Behereko eta Bearneko lurraldeetan gidatu eta babestutako erreforma kalbinistaren helburuarekin gogotsu bat egin eta jardungo du. Euskal literaturaren historiaren ikuspegitik, Itun Berriaren itzulpen honen garrantzia Leizarragak egindako hizkuntzaren sorkuntza eta finkatzean datza. Eta bera ere horren jakitun da, heuskalduney hitzaurrean era ludikoan euskal idazleak zer nolako hizkuntza arazoari aurre egin behar dionari buruz era ludikoan azaltzera datorrenean hauxe esanez: "Idatzi dudan hizkuntza antzu eta ezberdinetariko bat da, eta erabat zaharkitua, itzulpenean behintzat (...) Orok daki Vasconian hitz egiterakoan, ea etxe batetik bestera, zer nolako ugaritasun eta ezberdintasuna dagoen". Leizarragak, bere lapurterazko euskalkia oinarrizko elementutzat duen mintzaira aukeratzen du, behe-nafarreraren eta zuberotarraren elementu batzuk ere gehituz. Eta emaitza, bikaina da, adituek esandakotik, luzaroko literatura praktikaren eraginez normalizatutako hizkuntza baten aurrean geundekeenaren antza ematen baitu.

Joannes Leizarragakin euskal literaturaren esparruan denboran luzea eta beste literatura batzuetan gertatutako muinean berdintsua den euskal hitz lau literarioaren sorkuntza eta garapena den, zehatzago esateko, zailtasun lingüístiko berezi bat izango duen prozesu luze bati hasiera ematen zaio: prosa literarioa, ohiko genero literarioetakoak ez diren lanen bitartez sortzen joango da, geroago bereziki literarioak diren testu mota eta moldeetarantz eratortzeko, hau da, narratibo azpigenero ezberdinak. Leizarragaz geroztik, hizkuntza literario baten eredua sortu eta ezartzeko idazle euskaldunen lana bideratuko duen ubidea hitz lau erlijioso eta aszetikoa izango dira. Baina euskal kasuan berezitasun zehatz batez hornituta. Lehendabizi, prozesua, beste literatura batzuetan ematen dena baino luzeagoa izango dela, XIX. mendera arte narratibazko prosaren lehenbiziko lekukoak ez baitira agertuko, eta epika moldeetan nagusiena den eleberria bezalakoak ez dira euskal literaturan XX. mendera arte sortzen. Bigarren berezitasuna euskararen euskalkien arteko bereizketa eta bateratutako hizkuntza baten eredurik eza dira. Ondorioz, euskal idazlea, estiloa bezalako izatez literatura arloko aukeraketa egin aurretik, aurretiazko arazo baten aurrean aurkitzen da: idazleari teorian behintzat euskalki ezberdinak eskaintzen dizkieten aukera anitzen artean, hizkuntza eredua bera. Eredu narratiboranzko euskal prosaren bide moteltsu horretan, gainera, euskal euskalki garrantzitsuenak -lapurtera eta zuberera, gipuzkera eta bizkaiera- literatura hizkuntza mailara iritsiz dabiltzala ikusi dakikegu.

Lapurdiko lurraldeak eta bereziki Donibane-Lohizune-Sara- Ziburu eremuak, XVII mendean literatura ekimena, edo hobeto esanda euskal literaturaren historia erabat markatzen duen euskarazko idazketa ezagutzen du, arinagoko mendean aurrekaririk gabea, eta emaitza nagusi bezala, bere idazlan garrantzitsuenetariko bat ematen du: Gero, Pedro de Axularrek egina. Ekimen hau euskal literaturaren historialari batzuk "Sarako Eskola" izengoitiz bildu dute, baina objektibotasunez azalduz gero, ez deritzo zehatzak, arazo nagusi bigatik: lehenengoz eta behin, berez literatura mugimendu bat ez delako, zeren Axularrekin, Sarako abade erretorea, taldeburu izanik, biltzen diren laiko jakintsuren bat eta apaiz aldra animatzen duen zioa lehenik eta behin erlijio- eta kristau-bide helburua besterik ez direlako: fidela den herria espiritualki nola elikatu, batez ere jakintza mailaren bat izanez gero, eta herri honetako hizkuntzak, euskarak, zer betebehar duen eta izan dezaken kristau bidearen lan horretan.

Bigarrenez, "eskola" hitza egun literatura-historian ulertzen dena ulertuta "Sarako Eskola"-ra atxikitzen diren egileen lan eta asmoez gain literatura-kontzientzia kalifikatzeko larregitzat jo daiteke. Baina argi dago egon gertakariak euskal prosaren garapenari dagokionez inflexio puntu garrantzitsu bat suposatzen duela eta baita bere literatura- eta adierazpen-aukerekiko hastapeneko kontzientzia bat ere. Axularren Gero-ren edo Ziburuko Etcheberri-ren Manual Devocionezkoak Testamentu Berriaren aurrean duten garrantzia ez datza lanok beraien baitan dituzten berezitasunetan bakarrik -lehenengo biak jatorrizkoak, hirugarrena itzulpena-, idatzi eta zuritzen diren garaian baizik. Euskal prosa lehenengo aldiz sormen lan baten aurrean aurkitzen da, nahiz eta kasu bietan -Axular eta Etcheberri- idazlan aszetiko eta erlijio doktrinari buruzkoak izan, eta ez zehatz-mehatz literatura sormenezkoa. Egitez Ziburuko Etcheberri-k bere tratatu teologiko, sendo eta zabala bertsoz idatzi izanak, egilearen beraren aburuz pedagogikoki bertsotarako euskaldunak duen zaletasunean zuritzen bada, Etcheberri-k doktrina gaien idortasuna bakarrik ez eze literatura mailan gutxi erabilitako hizkuntza materiala ere, eta salbuespenezko ezohiko abileziaz, bertsoaren neurri eta erritmoaren egiturara egokitu arte menderatzeko duen gaitasuna erakusten digu. Pedro de Aguerre Azpilcueta-ren -Axular, jaioterriko bere baserriaren izenagatik- Gero (1643) euskal literaturaren lanik gorena bezala aintzat hartua da: Sarako Etcheberri-k Axularri, jada XVIII. mendean "euskal idazleen printzea" deitzen dio eta egun L. Villasantek arrazoi osoz "Axularren Gero de (...) euskal literaturak ekoiztu duen (...) maisu lan urrietariko bat da? esan dezake Tratatu aszetiko bat da, hirurogei atalduna, eta bere ideia nagusia gizakiak Jainkoagana bihurtzea geroratzeko duen joera nabarmena azaltzen digu.

Asko dira Axularren lanean Fray Luis de Granadaren Guia de Pecadores ospetsuarekin antzekotasunak ikusi dituzten bere ikertzaileek. Horrek ez dizkio euskal egileari ez originaltasunik ezta meriturik ere kentzen, batez ere XVI eta XVII. mendeetan mendebaldeko literatura ezberdinetako idazlan aszetikoetan topiko bera dagoela gogoan hartzen baldin badugu. Garrantzitsua hauxe da: Gero euskara idatzizko erabilera jasora eramateko beharrizanaren kontzientzia ludiko baten ondorioa dela eta ez banakakoarena soilik, -egilearena-? taldearena baizik? Sarako taldea-. Gero eta egun "Sarako Eskola" izendatzen dugunaren jarduera aldian sortzen diren gainontzeko idazlanak zuzenean literatura sistema baten txertatzetik baino mende bat arinago erlijio doktrinan bertako hizkuntzak erabiltzeko Trentoko Kontzilioaren gomendioa segurutik arrotza ez zitzaien ardura pastoral batetik gehiago sortzen dira. Baina bai suposatzen du, esanbidez edota esangabez, euskararen egoeraz eta idatzirako bere aukerez, eta baita euskararen euskalkien aukera desberdinen artean literatura hizkuntza zehatz baten ereduarekiko oldozmena; Axularren eta bere taldearen kasuan lurraldearen eguneroko hizkuntza -lapurtera- izango da. Decheparerena edo Leizarragarena baino zapore gozoago bat duen hizkuntza da, inoiz beronen gehiegikeri landuetara iristen ez dena.

XVI eta XVII. mendeetan, edozein literatura ekintza, zatirik handiena behintzat eta batez ere lan garrantzitsu eta esanguratsuenak, Euskalerriko iparraldean kokatzen dira, frantziar euskal herrian, bertako euskalki batzuek -lehendabizi lapurtera- eta neurriren baten zuberotarra ere, literatura hizkuntza egoerara jasoaz. Lurralde batzuen nagusitasun hori apurtzen duen salbuespen nagusia da 2004an berreskuratu zen Joan Perez de Lazarraga XVI. mendeko idazle arabarraren lana. P. Laffite-ek egikari honen gizarte-interpretazioa proposatu zuenetik, euskal literaturaren historialaririk gehienek mekanikoki errepikatzeari ekin diote, berraztertu ezta matizatu ere egin gabe. Laffitentzako Lapurdiko lurraldeak XVII. mendean, garatze bidean den bere arrantza-industriari eta Amerikarekin duen merkataritzari esker jasaten duen giza- eta ekonomia gorakada da "Sarako Eskolak" ere, ikusi dugun bezala, garatuko duen literatura jarduera loretsuaren gako nagusia. Horretara,1713an, Utrecht-eko Itunaren eskutik Frantziak Ternua eta beste itsasoz bestaldeko lurralde batzuk galtzen dituenean, Lapurdik ekonomiaren pobretze eta giza- eta kultura-gainbehera jasaten ditu. Eta, jakina, literaturari dagokionez ere, maisuki Laffitek ezarri duenez: "le malheur économique n'est pas favorable aux muses". Interpretazio "bitxi" bat izateari utzi gabe, antza denez, gainera, horrela da. Baina artekaritzaren arazo korapilatsua ahaztuz, kultura eta arte ekoizpenen gainegiturazko mailaren eta harreman ekonomikoen azpiegiturazko mailaren arteko harremanak azaltzerakoan mekanizismo barkaezin bat dela eta errotik kutsatuta dago. Eta erlijio maila -eta lingüistikoa- Sarako taldearen lanen harrera eta ekoizpena, literaturari dagokiona baino askoz hobeto behintzat, azaltzen dizkiguten gakoak dira.

Lapurdiren ekonomia- eta merkataritza gainbeheratzearen interpretazio-gako eztabaidagarria alde batera utziz, XVIII. mendean "literatura" jardueraren nagusitasuna Gipuzkoara aldatzen da eta ondorioz, arinagoko aldian lapurteraren eta zubererarenaren ondoren, gipuzkoar euskalkia literatura hizkuntza egoerara iristen da. Euskal euskalki berri bat idazkera jasoaren eremura iristen denarekiko datu kuantitatibo hutsaren alboan, XVIII. mendetik aurrera tamaina berri bat hartuko duen hizkuntza-kontzientzia berriaren eta baita bere adierazpen-aukerei buruzko datu kualitatiboa dugu.

Jadanik Dechepare eta Leizarragaren garaitik euskaraz idazteko zereginaren lehenbiziko zuribide eta suspergarri bezala jardun izan duen hizkuntzarekiko kontzientzia, orain adierazgarriagoa da, lingüistika lanetan azaldu eta sistematizatzen da, -gramatikak, hiztegiak, hizkuntzaren gorazarreak-, kultura jardueran eta baita literatura sorkuntzan ere hizkuntzaren ahalmen eta beharrizanak arian-arian agertaraziz. Euskara idazketara iratzartzean Decheparek izandako boluntariotasuna orain oldozmen sistematiko eta zientifiko bilakatzen da, hizkuntzaren gorazarreetan hainbatetan eztabaidagarri dela. Eta euskararen adierazpen ahalmen eta gorentasunaz gain -gorazarrea- bere gramatika eta lexiko mekanismoak -gramatikek eta hiztegiak- azaltzeagatiko ahalegin hori aldi honetan -XVIII. eta XIX. mendeak- euskal idazketa zeharkatzen duen eta literatura mailako euskararen garapen eta eraketa lehenbizikoaren historiarako era bateko eta besteko ahaleginak hezurmamituz doan bizkarrezurraren antzekoa da.

Kronologiari jarraituz, lehendabizi izendatu behar dugun izena, medikuntzan doktorea eta humanista den Sarako Joannes Etcheberri dugu (1668-1749). Bere idazlanen artean Eskuararen hastapenak aipatu behar da, didaktikoa baino apologetikoagoa, eta batzuetan euskal hizkuntzaren bikaintasunarekiko gorazarre zorrotzean baino topikoan erortzen den arren, literatura-hizkuntza lantzeko egiten diren proposamenetan eta euskararen egoerari buruzko diagnostikoa egitean ere argitasun ikaragarriaren froga azaltzen digu. Lapurdiko Biltzar bati zuzendutako "Gomendio gutun" famatu baten -"Lau urdiri gomendiozko carta, edo guthuna"-, Etcheberrik euskararen irakaskuntzaren eta baita bere literaturgintzaren beharrizana aldarrikatzen du; horretarako Lapurdi gobernatzen duen batzarrari, aurkezten dituen eskuizkribuen argitalpenerako behar den laguntza eskatzen dio. Lapurdiko Biltzarrak, antza denez larregi eztabaidatze beharrik gabe, gure idazleari eskatutako laguntza ukatu egin zion eta bere idazlana argitaratu gabe gelditu bakarrik ez ezik, zatiren baten behintzat, galdu ere egin zen. Zorionez Sarako Etcheberriren eskuizkribuak, euskara, latin, frantses eta espainiar hiztegi bat ezik, Julio de Urquijok Zarautzgo Frantziskotarren komentuan aurkitu zituen, 1907an Parisen argitaratuak. Euskal literaturaren historiarentzako Sarako Etcheberrirengan euskara bateratu batera iristeko euskalkien ugaritasuna literatura mailan gainditzearen beharrizana aldarrikatzean duen argitasuna garrantzitsua da. Eta horretarako, eredu bat beharrezkoa da, aitzindari bat, eta, Etcheberriren aburuz Axular-eko Pedro, Gero-ren egile ospetsua, baino ezin izan daiteke.

Erabakigarriagoa, behar bada sutsuagoa eta baita eztabaidatsuagoa ere, Manuel de Larramendi 1690-1766) jesuitaren lana eta irudia dira, zalantzarik gabe, XVIII eta XIX. mende tartean Auñamendiko alde honetan euskararen jarduera oinarritu eta jira egiten duen ardatza izanik. Euskal letrentzako Aita Larramendiren irudiaren esanahia eta garrantziak bere garaiko kultura eta historia testuinguruan du bere benetako indarra, Ilustrazioan du, hau da, Feijoótik hasi eta Sarmiento, Mayans edo Arteagarengandik igaroz Hervásengana iritsi arte bere garaiko ardura intelektual eta zientzia mugimenduen mailan hizkuntza unibertsalak, hizkuntza ahaidetasunak, jatorriko hizkuntzari etab. buruzko oldozmen eta arazo nagusiak toki garrantzitsu bat duten garaian. Bestalde, Larramendi -bere gogoa, bere ideiak eta ardurak- Azkoitiko Zalduntxoen aurrendari bakarrik ez ezik, jesuita ospetsu horren heriotzarekin ea bat datorren Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sorkuntzan gauzatzen den kultura inguru oparo horren aitzindari aipagarri bezala ere aintzat hartu dezakegu.

Larramendiren euskara ikasi eta goraipatzeko eta bere erabilera idatzia sustatzeko lehenbiziko motibazioa literatura arlokoa baino erlijiozkoa gehiago da. Horrekin ez du aurreko mendeetako euskal prosistak egindako bidea jarraitu besterik egiten. Bere Hiztegi Hirukoitzaren aitzin solasean edo bere Gipuzkoako Corografía ere nahikoa esanguratsuak dira. Asmoa predikazioa eta erlijio irakasbidea euskaraz sustatzea da, duin bihurtuz, hizkuntzaren erabilera duin eta zorrotzaren bitartez. Hori bai, erlijio eta kristau-biderako motibazio honek historian zehar euskal literaturan geroztik garapen eta sustrairik sendoenak izango dituzten penintsulako euskalki bien -bizkaiera eta gipuzkera- euskara literarioaren aberastasun eta sustapenerako artekari bezala jardun du. Larramenditar eskola batez hitz egitea gehiegitzat jo daitekeen arren, eta beharbada Axularren inguruan Sarako taldearen kasuan baino gehiago segurutik, zalantzarik gabe Kardaberaz, Ubillos eta Mendiburu idazle gipuzkoarrek edo, XIX. mendean Mogel eibartarrak eta Añibarro eta Fray Bartolome bizkaitarrek idatzitako lanak Larramendiren lanak duen literatura eta hizkuntza sortzeko barren oparo horrekin bat egiten duen zilborreste mehe bat agertzen duela esan daiteke.

XIX. mendeko lehen erdian euskararen ikerketa eta apologia lanari eusten zaio. Astarloa eta Humboldt aipatu beharreko izenak dira, euskara idatziari eta literatura sorkuntzari buruzko eragin ez zuzenik ez erabakigarririk ez duten arren.

Garrantzi handiagoa du, zalantzarik gabe, Luis Luciano Bonaparte printzearen (1813-1891) eta bere lankideen hizkuntzalaritza eta dialektologiarekiko lanak: Duvoisin kapitainak lapurterarentzako, Inchauspe kanonikoak zuberotarrarentzako eta Uriarte frantziskotarrak gipuzkerarentzako eta bizkaierarentzako. Bera lanaren funtsezko helburua euskal euskalkien identifikazioa eta ikerketa dira, baina, zeharretara besterik ez bada ere, euskararen literaturaren garatu eta lantzean eragiten du. Zeren, alde batetik euskalki aldaera nagusi eta desberdinetako zientzia mailan frogatutako hizkuntzaren literatura-baliagarritasunaren erabateko ustea suposatzen duelako eta, bestetik baliagarritasun hori egile bakoitzak egiten duen euskalkien erabileraren bitartez erakutsi eta esperimentatzen delako.

XVIII. mendean euskal literaturaren historiarik ezin egin daiteke Xabier Maria de Munibe eta Idiakez, Peñafloridako Kondeak, 1765ean sortutako Euskalerriaren Adiskideen Elkartetik eta Elkartean garatutako literatura jarduera aipatu gabe. Baskongadak, izatez, "Letra Eder"-ei buruzko teorizazio eta zereginetatik hasi eta bazkideen egotaldi jantzi eta zintzorako gozagarri bezala Batzorde-gauetan egindako antzerki jardunaldiekin bukatu arteraino bideratzen den Euskalerrian gauzatutako literatura bizitza bakarra ordezkatzen du. Zeren Euskalerriaren Adiskideen literaturarekiko praktika eta teoria europar Ilustrazioaren literatura-sisteman, eta zehatzago espainiarrean, erroldatzen da. Peñafloridako Kondeak, 1766ko Elkartearen Batzar Nagusiak zirela eta literatura esparruan gustu onari buruz ematen duen hitzaldia Kondeak esan bezala "gustu onaren printzea" deitzen dion Horacioren Ars Poetica-ren iturburu nagusitik elikatutako euskal ilustratuen literaturarekiko fedearen ikurra da.

Oihenart, bere L'Art Poétique Basque deritzona salbu, orain azaltzen dugun aldira arte ez dago euskal literaturaren historian literatura-genero, ikasketa eta izaera eta zereginari buruzko oldozmenik txikiena ere. Eta guzti hori XVIII. mendea literatura zereginaren araudi, teoria orokorrak eta poetiken mende nagusia izanik. Baina euskaraz idatzitakoa, olerkari batzuen lana izan ezik, ez da literatura motibazioaren eraginez sortzen eta ez da, bere garaian gutxienez eta era zuzenean, literatura sisteman txertatzen. Hori, euskarari buruzko oldozmen, gorazarre eta tratatu aszetikoetatik oraindik irten ez duen euskal hitz lauarentzako bereziki baliogarria da.

Horregatik da bereziki garrantzitsua Euskalerriaren Adiskideek didaktikotasun sendoz jantzita baina jarduera idatzi autonomo bezala literaturaz duten kontzientzia, eta Elkarteak garatutako antzerki jardueraren bitartezko eta bazkide batzuen sormen lanaren bitartezko kontzientzia horren adierazpidea. Peñafloridaren beraren pieza komikoak eta Samaniegoren edo Ibañez de la Renteria eta Pablo de Xéricaren alegiak segurutik horren adibiderik esanguratsu eta garrantzitsuenak ditugu. Behar bada, alegia, Neoklasizismoak eta Ilustrazioak literaturarekiko duten kontzepzioari egokien erantzuten dion genero poetikoa, bere baitan duen didaktikotasunagatik batik bat, izan daiteke. Eta euskal ilustratuek forma poetiko horrekiko agertutako interesak ez gaitu zurtu behar. Gainera, XIX. eta XX. mendeko Vicente Mogeletik Gracian-era arteko euskal alegiatzaileen aurrekari argia ditugu. Gainera, Jose Antonio de Uriarte edo Agustin Pascual de Iturriaga ere azaltzen zaizkigu, bere Fábulas y otras composiciones en verso vascongado (1842) lanean Samaniegoren alegiak, hain zuzen ere, itzuliz. Bere garaiko euskal literaturaren testuinguruan -XX.eko lehen erdia-, alegiak, bertsoz nahiz hitz lauz- genero "zibil" eta profano bezala, eta bere helburu moralizatzaileagatik sendo markatuta egon arren, formazko eta gaikako artekaritza mota bezala prosa aszetikoaren eta narratiba-prosaren artean ikusia izango litzateke.

Euskal literaturan prosa aszetikotik prosa narratiborako aldaketa prozesu luze horretan, aipamen berezia behar du 1802an idatzitako eta ea laurogei urte beranduagora arte argitaratu gabe izandako Juan Antonio de Mogel-en Peru Abarca-k. Lanaren izenburu osoa: El doctor Peru Abarca, catedrático de la lengua bascongada en la Universidad de Basarte o Diálogo entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado "maisu" Juan da. Mogelek aldeztutako tesia nagusia euskararen gauzetan baserritarrak dira doktore eta beraien unibertsitatetik igaro behar dute euren burua jakintsutzat dutenek.

Garrantzitsua da Peru Abarca-k bezalako lan batek historian eta hitz lauko literaturaren garapenean izan dezakeen betekizuna zein den ikustea. Egile batzuek Mogel-en lan hau "eleberri"? "eleberri saiakera" bezala izendatu dute. Izatez, argi dago liburuak lanaren izaera didaktikoa eratzen duten elementurik funtsezkoenak eusten dituen gutxieneko marko narratibo bat duena: elkarrizketak, ohitura pasarteak, doktrina oldozmenak. Hala ere Peru Abarca bezalako lan bat eleberritzat jotzea ez dirudi zorrotzegia denik; baina egilearen bere abade-izaeratik eta Basarteko baserritar "unibertsitarioa" helarazten saiatzen den munduaren ikuspegiarekiko ortodoxia irmoaren barnetik ere prosa "zibil" bezala bere nortasuna berretsiz errukitasunezko hitz lauzko tradizioaren aurrean desberdintasun nabarmena ezartzen duen berpizkundeko doktrina-elkarrizketaren eta ohitura erromantikoaren arteko hibrido baten antz gehiago du. Gainera, eta hau da garrantzitsuena, elkarrizketa didaktiko-doktrinalak zutabetzen diren marko narratibo mehe hori euskal prosagintzan elementu berri bat dugu. Peru Abarca eleberri bat ez bada, euskal hitz lauaren bilakaera eta garapenean kualitatiboki nabarmentzen den arloetariko bat bada eta era guztietako prosa narratiboaren adibide gisa eleberrirantz zubi dela ere esan dezakegu.

XIX. bigarren erdiak -batez be azken herenean- historian eta euskal literaturaren garapenean jirabira funtsezkoa ematen du. Une horretara arte olerki aizan da, ikusi dugun bezala, etengabe izan ez bada ere, aldizkakotasunez behintzat Dechepareren idatziz bere hastapenetik izandako berariazko literatura genero bakarra, behin baino gehiagotan kalitate estetiko estimagarria lortuz. Euskal prosa, aldiz, literatura motibazio zuzenetatik at izanez, errukitasunezko eta izaera aszetikodun, edo gramatika eta linguistika oldozmenerako idazlanak ezik ez du beste erabilerarik ezagutzen. Bestalde, oraindik ez dago literaturaren gizarte-kultura instituzionalizatzerik txikiena ere, ez literatura sormenaren beraren prozesuei dagokienean eta are gutxiago harpenari dagokienetan. Euskal literaturan aro berri luze honetan garatze bidean diren aldaketek biraketa erabakigarria dakarte eta eratorriko den ondorioak hain zuzen ere aurreko aldiko gabezietan eragingo du: literaturaren arian-ariango instituzionalizatzea sozializatutako kultura praktika bezala, bai sorkuntza eta baita irakurketa jardueraren ikuspegitik ere.

Emaitzarik garrantzitsu eta agerikoena, hain zuzen ere, euskal literaturan ordura arte inola ere landu ez ziren generoen jaiotza izan zen: prosa narratiboa eta bere eredu nagusi eta bereziena, eleberria, eta herri-tradiziotik at -Zuberoako pastoralak eta beste eredu txikiago batzuk- XVIII. mendearen bigarren erdian Pedro Antonio de Barrutiak, eliz sustraidun (Gabon aldikoa) berpizkunde aurreko edo goi erdi aroko antzerkiaren ildo beretik Gabonetako Ikuskizunarekin (Acto para la Nochebuena) edota Peñaflorida Kondearen lan komikoetan euskarak egindako sarrera gutxi horien eskutik izandako erakusle bakan bi baino gehiago izan ez zituen antzerkia. Euskal literaturaren historiarekiko ikuspegitik aldaketa horiek gizarte-literatura prozesu baten barnean kokatzen saiatzean, gure ustez alderdi garrantzitsu bi gogoan izan beharra dago: batetik, guda karlistaren ondoren foruak galdu izana.

Bigarren alderdia, mentalitatea edo XVIII. mendearen azkenean Europan iradokiz dabilen eta XIX. mendearen lehen erdian literatura eta arte ekoizpenak ez ezik kultura- eta politika-egitasmo guztiak ere ukituko dituen izaera erromantikoa da. Hizkuntzarekiko, bere ahalmenen eta beharrizanen, geroago eta kontzientzia nabarmenagoak, hastapenetik euskal idazkeraren lehenbiziko arrazoi bezala izan dena, eta XVIII. mendean esplizitazio mailarik gorenera iritsi dena, orain balore-sistema eta talde-egitasmo berri baten kokatuta aurkitzen da: herritartasun kolektiboaren gutun bezala, euskararen kontzientziak, mentalitate erromantikoan eta euskal nazio aldarrikapenarekiko mugimenduan erroldatuz, aurreko arokotik kuantitatiboki eta kualitatiboki ezberdina den literatura jarduera bat eragingo du: literatura, alde batetik adierazpena da, ez idazlearen sorkuntza- ahalmen eta izaerarena bakarrik ez eze, eztabaidaezinak eta arrazoizkoak diren bere nortasun ikurrak hizkuntzan -euskara- dituen herri baten barne-gogoaren adierazpena ere bada, eta bestalde, gizarte-politika gorabeherak arriskuan jarri dituzten eta zaindu eta aldeztea ezinbesteko diren baloreen gainean hain zuzen ere zutabetutako euskal errealitatearen eredu bat sortzen laguntzen du. XIX. mendeko euskal olerkaririk esanguratsuenen lirika, existentzial eta abertzale artekoa, Etxahunetik Arrese Beitia-ra arte, Iparragirre, Elissamburu edo "Bilintx" bitartean direla eta Agirre eta Etxeitaren eleberri historiko eta kostunbrista, edo Soroa, Baroja, Iraola edo Alzagaren zarzuela eta jostailu komikoak aldi honetan euskal literaturaren dimentsio herrikoi, nazio mailako eta erromantiko honen erakusgarririk nabarmenenak dira. Baina, gainera herritarrengandik harpen lez eta idazlearen aldetik sormen lez, literatura jarduera ahalbidetu eta errazten duen kultura azpiegitura baten eratze lana dago. Horretan, batez ere aldizkari eta literatura jardunaldiak lagungarri dira.

Antoine D'Abbadie, aita zuberotarra zuen irlandarra da 1853an Urrugne-n lehenengo eta geroztik Sara-n lore joko ("Lore Jokuak") eta literatura txapelketak sortzen dituena. 1880-an, eta Jose de Manterolaren kemenari esker, Donostian ere olerki sariak antolatzen hasten dira, eta geroztik beste gainontzeko euskal hiriburu eta beste herri batzuetan ere. Olerti-jaialdi horien garrantzia ez datza lehiakideen kalitatean, oro har trebe eta etorridun bertsogile direlako, baina ezer gutxi gehiago, edota hala-moduzkoak besterik ez diren saritutako olerkien balioan. Lehiaketa horietan behin eta berriro saritutako Elissamburu eta Arrese Beitia araua berresten duen salbuespena besterik ez lirateke. Benetako garrantzia, lehiaketa hauetan literatura zereginak, bertsogile zaletuenena besterik ez zen arren, ordura arte izan ez zuen gizarte-maila lortu izatean datza. Lehiaketen jardunak berak nolabait literatura testuei buruzko oinarrizko eta gutxienekoa besterik ez den oldozmen kritiko bat suposatzen du, eta lehiaketek bideratzen dituzten jaialdiak, poetiko eta folkloriko bitartekoak, baina beti herrikoiak, literatura komunikazio era berri bat sortzen dute, hartzailea den jendetza baten heziketan lagungarri izanez.

Beste elementu erabakigarri bat kultura-aberkoiak ziren geroz eta ugariagoak ziren aldizkako argitalpen eta aldizkariak dira, non literaturak, kritika baino sorkuntza gehiago, bertsoa prosa baino gehiago, adierazpenerako ohiko gune bat lortzen joanez. Gainera aldizkariotatik gehienak herriko pertsona ospetsu eta entzutetsu jakin batzuk gizarte- arazoen kontzientzia ludikoaren esparrutik irtenbidea bideratzeko lan serioari ekiten dioten lan arretatsu eta arduratsu, kultura- eta aberkoi-mailako adierazpen eta emaitza direla aintzat hartzea garrantzitsua da. Horrela, adibidez, Iruñan Revista Euskara, "Asociación Euskara de Navarra"-ren adierazpen organo bezala sortzen da; edota Gasteizen, Apraiz, Becerro de Bengoa, Herrán...etab biltzen dituen Revista de las Provincias Euskaras; Donostian Manterolaren Zuzendaritzapean izango den Euskal-Erria sortzen da, edo Euskalduna, Euskalerriko iparraldean; edo Bilbon, Delmas, Trueba, Azkue eta, batez ere, Sabino Arana Goiri, bere politika garrantziaz gain, euskarari buruzko planteamendu linguistiko berrietatik eta baita kultura- eta politika-aldarrikapenaren mugimendu guztiari ematea lortu zuen dinamikotasunetik ere literaturaren eremuan ere eragiten duelako. XX. mendeko bidegurutzean historialari batek baino gehiagok aipatu duen "Eusko Pizkundea" edo Euskal Berpizkundean aurkitzen gara. Euskal literaturaren historia-ikuspegitik behintzat, aldi honetako gertakaririk garrantzitsu eta erabakigarriena zalantza izpirik gabe eleberriaren jaiotza da.

Eleberria literatura guztietan -klasiko eta modernoetan- genero berantiarra da. Euskal literaturan era berezian gainera. Soziologia jakin batek burgesiaren eta eleberri generoaren artean ezarri nahi dituen harreman lar mekanikoetan erori gabe, eleberri modernoaren garapen eta goreneko unearen, errealismoaren -XIX. mendeko bigarren erdiko naturalismoa- eta burgesiaren artean bada bateragarritasunik. Hegel-en esanetan, bereziki eleberria litzateke gizarte burges modernoaren epopeia. Euskal eleberria XIX. mendearen azkenean sortzen da, XX. mende hasieran, euskal nazio nortasunaren alienaezinezko ezaugarria den euskararen aldarrikapen eta aldezpenaren kultura-politika mugimendu horri atxikita. Segurutik horrek azaltzen du euskal eleberriak europar literaturetan une horretan indarrean diren genero motak bereganatu ez izana, eta aldiz jadanik zaharkituta dauden eta oihartzun kontserbadore eta idealista sendodun erromantizismo bati atxikitzen zaizkion beste zaharkitu batzuk eskuratzea. Zehatz-mehatz lehenengo eleberriko eta jatorriz euskaraz egindako lana Txomin Agirreren Auñamendiko Lorea da, Euskaltzale aldizkariak 1897an deitutako sari baten irabazle izana. Navarro Villosladaren Amaya asko gogorarazten duena historia eleberri bat da.

Baina gertatuko den euskal eleberriaren paradigma, bakarrean ez bada ere XX. mendeko lehen erdian zehar era nagusi baten bai behintzat, Kresala (1906) eta Garoa (1912), biak Txomin Agirrerenak ere, izango dira. Eleberriari egozten zaizkion egitekoen eredu azaltzen dira: euskal bizitza zutabetzen den funtsezko balore bien aldezpen eta gorazarrea: euskara eta erlijio fedea. Beraien gainean zutabetzen da barrualdeko baserri-auzoetan edo itsas bazterreko arrantzaleen herritxoetan norbanakoaren edo gizartearen bizitza arkadiar eta eredugarri hori. Euskal narratiba jaio berria den hau, edonola ere, XIX. mende erdi ingurutik aurrera gazteleraz idatzi duten euskal narratzaile jakin batzuek mugitu izan diren eta beraien idazlanetan nostalgiaz goretsitako iragan historiko eta ezaugarriduna berregin edo erromantikotasunez idealizatutako oraina ospatzen dutenek izan diren orbita beraren inguruan kokatzen da. Trueba edo Goizueta, Manteli edo Araquistain adibide izan ditzakegu. Baina euskal ohitura-eleberria, Txomin Agirre edo Etxeita, Anabitarte, Irazusta edo Erkiagarena, ez da errealitatearen ordezkapena, aldeztu beharra dagoen funtsezko baloreak era eredugarriz irudikatzen den errealitatearen eredu ideal baten sorkuntza baino. Hortik eratortzen da bere izaera estatiko, bikoitz, arazo-gabe eta barru-barruan eleberriaren aurkakoa. Bete-betean XX. mendean egonaz, euskal errealitate benetakoari eta baita 20. urteetako "eleberri-iraultza" izenekotik eleberriak jasan izan dituen aldaketa sakonei bizkarra emanez, 50. hamarkadan, oraindik, funtsean ohitura-eleberria eginez jarraitzen da.

Euskal literaturak XIX. mendearen amaieran ezagutzen duen gorakada, -olertia, eleberria eta antzerkia- argi eta garbi mugimendu erromantikoaren inguruan kokatzen da, hau da, mendearen lehen herenean Europa zeharkatzen duen erromantizismorik kontserbadore eta abertzaleena. Horrek, zalantzarik gabe bere garaiko euskal literaturak eskaintzen duen nazio-izaera bikoitza -hizkuntzaz eta gaiez- azaltzen digu. Erromantizismo berantiarra dugu, ea epigonala, baina Euskalerriak jasaten duen politika eta kultura-egoerari era ezin hobean egokitzen zaiona. Jarrera erromantiko honek sortarazten duen literatura ez da sentiberatua eta gainezka egindako norbanakotasun sendo baten gorazarrea -Bilintx, erromantikoena, euskal olerkarien artean erromantiko bakarra dena ez esatearren, ez da Espronceda edo Byron-ekin alderagarria- gizartearen balore edo errealitateen nostalgikotasunaren eta sutsutasunaren artean azaltzen den aldezpen eta ospakizuna baino. Eta hau euskal literatura-sisteman behin betiko egonleku bat lortzen duten genero guztientzako berdina da: olerkia jakina, baina baita eleberria ere, eta nolabait antzerkia, antzerki txikia, hiritarra, ea beti musikala, oinarrizkoa eta herrikoia, "Donostiako Eskola" izenekoarena.

Gaur egun esaten den bezala, "eremu murriztuko" literatura bat izateak dakartzan baldintzapen guztiekin, hizkuntzarekiko harremanean literaturak izaten jarraitzen dituen ukaezinezko morrontzarekin, -Decheparek bezala, Txomin Agirrek edo Etxeitak euskara hedatu, zaindu edo aldezteko ere idazten dute-, aintzatetsitako balio estetikodun lanetan eta kopuruan ere laburra den literatura izatearen muga izanik, eta genero desberdinetan, mendebaldeko literatura handien hitzarmen eta eredu jada zaharkituetara lotuta egon izan arren, euskal literatura XX. mendean euskal gizarte-kultura bizitzan finkapen sendoz sartu da, beti ere, jakina, kokatuta gauden ikuspegitik, XIX. mendean ondo sartuta egon arte euskal literatura-bizitza eta literatura bera zer izan ziren gogoan hartuz. Literaturaren kontzeptua bera, sorkuntzan bertan dena eta geroago eta naroagoa den oldozmen kritikoan berariaz, kultura inguruan burutu eta ulertzen den literatura kontzeptuarekin bat egiten du. Literatura lana, geroago eta gardentasun nabarmenagoz, posible egin eta baldintzatzen duten artekaritza ezberdindun literatura-bizitza baten emaitza eta adierazpena izaten hasi da: herri ohituran sustrai sendodun olerkiaz gain, beti ere erlatiboa den hitz lauzko generoen oinarritzea: ohitura-kontakizuna eta hitz lau dramatikoa herri- eta hiri-antzerki hasiberria. Aldizkari eta literatura lehiaketak, argitaletxe-industria gutxieneko batek eta jendetza irakurzale berri urri baten heziketak, egia da, euskararen egoera soziolinguistiko urria gogoan izanik, euskal literaturak bere gizarte-kultura mailan aldaketa kualitatibo bat ezagutu dezan azpiegitura nahikoa osatu dezakete.

Guzti horri euskal idazlearen geroago eta ugariagoa den "sekularizazioa" gehitu behar diogu. Literatura ez da, jada, ea apaizena bakarrik den jarduna. Literatura zibil baten geroago eta ugariagoa den orokortasunak korrelatu bezala lanbide-jatorri desberdinetako laikoen literatura sorkuntza lanera etorri izatea dakar. Euskal literaturaren sekularizazio honek oraindik ez dio munduaren ikuspegia edo idazleek beraien idazlanetan adierazten dituzten balore sistema oinarritzen den ideologia aipamenari eragiten. Ortodoxia batek, erlijiosoak bakarrik ez eze aberkoiak ere, arrakalarik gabeak, literatura garai horretako euskal gizarteak sortzen dituen balore-sistema eta dinamika historikoaren gauzatze sendo eta esanguratsuenean bihurtzen du literatura. Edonola ere, sozializatutako kultura jarduera bat bezala hasiberria den literatura bizitza horren instituzionalizatzeak europar garatutako literaturak mugitzen diren modernitatearen esparru ingurura euskal literatura hurbiltzen hastea dakar.

Literatura jarduera eta bizitza dinamika berri honek XX. mendearen lehenbiziko herenean, eta zehatzagoak izate aldera 36ko guda zibila hasi arte, eta olerkigintza mailan bereziki, batez ere euskal bizitza literarioan 20 eta 30. inguruko urteetan autokritika eta oldozmen maila bideratu eta bertan parte hartzen duten sortzaile eta teorikoen ohizkanpoko garrantziagatik bultzada erabakigarri bat ezagutzen du.

Ezinbestekoa da Jose de Aristimuño-k ("Aitzol"), eta berak sortu izandako -Euskaltzaleak- elkarteak, El Dia egunkariak eta Jakintza aldizkariak euskal literatura eta kulturaren benetako "berpizkunde" honetan duten betebehar erabakigarria. Hemen ere helburu nagusia hizkuntza da, euskal aberriaren eraikuntzarako muina. Hizkuntzatik aberrira doan bidea, -Aitzolen hitzetan "bide salbatzailea"- literatura da hain zuzen. Segurutik oraindik hizkuntza-aberriaren inguruko helburuekiko gehiegizko menpekotasuna azaltzen du literaturak, bestalde Euskalerriaren kultura eta politika egoeragatik ulergarria dena. Baina Europar literaturan sartzea, hau da, kulturaren eta literaturaren bidetik modernitatean sartzea helburu serioa da eta, arinagoko planteamenduekiko, jakina, berria. "Euskal Olerti Egunak" (Euskal Olertiaren Eguna) eta ondorioz Eusko Olerkiak izeneko aleen argitalpenarekin, bertsolaritzari eta antzerkiari eskainitako "Bertsolari" edo "Antzerki Eguna", eta baita hitz lauz idatzitako idazlanetarako "Kirikiño Eguna"-ren sorkuntza, etab. ospatzeak alde batetik D'Abbadie edo Manterolak arinagoko mendean Lore Jokoekin hasitako literatura jarduera suspertu eta jarraitzeko bide baldin badira, bestetik euskal literaturaren, olertiaren, dekantazio bat suposatzen du, zehatzagoak izateko, modernoagoak, hau da, konbentzio poetiko garaikideen ildo berean dauden zainduago eta zorrotzagoak diren sorkuntza eta teoria oldozmenerako jarrerekiko jarduerak.

Urte horietan sortzen diren idazle edo olerkari sorta ugari batetik zalantza izpirik gabe Jose Maria Agirre -"Xabier Lizardi"-, Esteban Urkiaga -"Lauaxeta" eta Nicolás Ormaetxea -"Orixe"- nabarmentzen dira, eta ez beraien lanaren barneko literatura kalitateagatik bakarrik, XX. mendean euskal literaturaren garapen eta bilakaeran ordezkatu eta adierazten dutenaz gain euskal olerkigintzari modernitaterako sarrera erabakigarriaren ekarpena egin ziotelako baino. Hiruretatik, Orixe da segurutik euskarazko lan mardul eta ugariaren bitartez hizkuntza eta literatura hats zabal eta indartsuena erakusten duena; Lizardi, lirikotasunaren bizitasunik aratzenekoa, batez ere naturaren olerti? sentiberatasunaren adierazpenean; Lauaxeta, euskal olertiaren modernizazio eta berrikuntzarako beharrezko ereduak aurkitzean artegatuena. Euskal olerkigintzan agian beste inoiz eman ez den gailurra ordezkatzen duten hiru izenoi Juan Arana -"Loramendi"-rena erantsi beharko litzateke. Beste batzuekin batera, "Olerkariak" taldea sortzen dute. "Olerkari" neologismoa Sabino Aranaren garaitik aurrera euskal literatura zeharkatzen duen korronte garbizalearen inguruan sortzen da. Bestalde olerkiaren beraren betekizun eta kontzeptuan? "Lore Jokuak"-eko olerkaririk gehienen lana, ez bertsolariena, oinarritzen zen gako herrikoiekiko bertsogintzarako teknika eta estetika konbentzioei dagokienez, distantziamendu jakin bat suposatzen du. Euskal literaturak, euskararen beraren egoeragatik herrikoitasunaren eta garbizaletasunaren arteko oreka egongaitza bizi du. Egoera horrekiko erantzuna ez da gorago aipatutako hiru olerkariengan berdina. Baina hirurengan den erantzuna planteamendu orokor baten ondorioa da eta ez hitzaren xede bezala poetika berbaren ikuspegi linguistikotik emandakoa. Beraien arazo poetikoak olerkariek atondu behar eta nahi dituztenak dira: abiaraztean dituzten datuak ez dira euskararen eta bere egoerarekikoak soilik, poetika hitzak aditz-xede autonomo eta existentzia eta errealitatearen adierazpen lirikoaren ohiko forma bezala duen berezitasuna baino.

Lizardiren olerki-lana Biotz Begietan (1932) liburuan bilduta dago. Zalantzarik gabe gehien irakurritako euskal olerki lana dugu, ondorengo olerkariek neurri baten gehien jarraitu eta maite izan dutena. Lizardi euskal olerkigintza modernoaren nagusietan klasikoena da. Olerki unibertsotik, olerki gaietatik eta baita dagozkien tratamendutik haratago doa eta Lizardiren lirikan geroztiko euskal poesiaren garapenerako izatez eredugarri egiten duten elementu batzuk azaltzen dira. Garrantzitsuenak bi izan daitezke: olerki testuaren autonomiarekiko bilaketa kontzientea eta, horretarako, hizkuntza materialaren forma berrikuntza eta lanketa garbi, zorrotz eta zehatza egitea. Aurreko olerkiaren lirika-sentiberatze berotasunaren aurrean Lizardirengan sendo agertzen dira: erretorika orotatik biluztutako adierazpen formetara bideratutako olerki-hitza, kondentsazio formal eta semantikoduna, batzuetan kontzeptutasunaren mugakide izanik. Baina ez kontzeptismo zerebral eta hotza, errealtasunaren arrazoibidezko abstrakzio prozesu batetik abiatutakoa, lirikotasun nabarmenagoz kasu bakoitzean esan daitekeen olerki-formularen bilaketa egoki batetik ondorioztatu daitekeena baino; hau da, sujerentzia eta sinbolizazioaren ahalmen handiago batez, olerkariaren esperientzia edota sentiberatasuna. Horretan datza Lizardiren olerkien irakurketak batzuetan eskaini dezaken nolabaiteko zailtasuna. Lauaxetarekin eta Orixerekin ere gauza bera gertatzen da. Olerki zail baten errealitatea ote da? Erantzuna, hiru olerkari handion olerki sorkuntzaren lanean kokatzen den ingurua zehazten duten elementu nagusi batzuk gogoan hartuz besterik ezin eman daiteke. Horrek hiru olerkariak olerki kode bertsuari erantzun behar diotena ez du esan nahi eta ezta euskal olerkigintzaren beharrezko berrikuntza era berean egin behar dela ikusten dutenik ere.

Hiruretan da euskal olerkigintza berritzearen borondate argi bat, modernitatearen haize berrietara zabalduz. Horretarako, hiru idazleotan ere, aditz-jokoa hizkuntza- eta olerki- tratamendu zorrotz eta serioaren menpe jartzen dutela nabarmen dago. Aurreko olertiaren hitz-jario errazaren eta batzuetan ea kontzeptutasunera arteko olerki-aditz neurridun eta zorrotzaren artean azkar igarotako olerki ibilbide bat dago. Eta hemen egon daiteke olerki honen aurrean irakurle ohartu gabea nolabait zurtuta gelditu izanaren zioetariko bat. Segurutik, Lizardi, Lauaxeta eta Orixeren olerkigintza dibertsifikatzen duena, ereduen hautaketa da. Orixek, humanismo klasiko eta ortodoxotasun eskolastikoaren pentsaerako arkitekturaren heziketa sakonetik eredu klasikoan ikusten du euskal olertiak bere burua ikusi behar duen tokia. Lauaxetak, "ordoxotasun" gutxiagoz, ideologiaz gutxiago finkatuta, bere olerkian -zehatzago esateko Bide barrijak (1931) bere lehenbiziko liburuan- Alemaniako erromantiko eta Frantziako sinbolistetatik hasi eta 27ko belaunaldiko espainiarrera arte, modernismotik eta olerki garbitik igaroz, ereduen bilaketa artegatsu bat adierazten du. Sakon-sakonean, Orixeren eta Lauaxetaren, eta baina Lizardirena ere, bilaketa komun honetan Dechepare eta Oihenart-en garaitik datorren euskal olerkari guztiak aurre ekin dien erronka hau azaltzen da? tradizioaren edo sorkuntza berriaren arteko hautaketa. Euskal kasuan, herrikoitasun olerki tradizioaren eragina eta garrantziarekiko berezitasuna izanez. Horrek edozein olerkigintza baztertzaile bideratu ezin egiten du, idazlea mutur bien bateratasunerako olerki-espazioak aurkitzera behartuz: tradizionala eta berria.

Olertiaren "hirugarren bide" antzeko horretatik abiarazten zaigu Lauaxeta bere bigarren Arrats Beran deritzon liburuarekin, eta bitartean Orixe, 1931tik 1935era euskal nazio poema handi batetan -Euskaldunak- lanean dabilela, klasizismo poetiko beharrezko eta berri baten haize berritzailearen eta tradizioaren bultzada historiko eutsiezina ezinbestean bateratuko dituen olerki gai bat egon dagoela esan nahi omen du. "Euskaldunak" idazlanak izate asmoa duen nazio epopeia hori, atzean paradigma bezala Federiko Mistral-en Mireio, Orixek berak euskarara itzulia, euskal literaturak erantzute ahalegina egin behar duen erronkaren gauzatze nabarmen eta handinahirik goren bezala jardun lezake: gai bezala, olerki trataeran eta baita hizkuntza bezala ere, historia kolektiboaren esperientziaren olerki adierazpenaren eta kalitate estetikoaren mailarik gorenera euskal literatura jasotzeko gai den nazio epopeia bat. Baina Orixerentzako, aurretik ohitura-narratzaileentzako izan zen bezala, ez dago baserrian lan, bizi, otoi, maite eta abesten duen Euskalerria baino besterik. "Beste" Euskalerriak, hiritarrak, industrigunedunak, heterodoxoak F. Krutwig, J. Mirande, G. Aresti bezalako olerkarien etorrerari itxaron behar dio. Bitartean, "olerkariak" belaunaldikoek gogotsu egiten dituzten izatez eta borondatez euskal literatura modernoaren eraikuntza jaioberri hori zutik jartzeko ahalegin adoretsuak birrintzen guda zibila arduratuko da: Lizardi 33an hil zen, Orixe-k atzerriratu beharra du, eta Aitzol-ek eta Lauaxeta-k pelotoi frankisten iskilupean amaitzen dituzte beraien azken egunak.

36-39ko gudak ekarri zuen hondamendi historikoak, beste era batera ezin izan zitekeenez, Euskalerriaren literatura bizitzan eta literaturan jazoera zuzen eta erabakigarria ekarri zuen. Euskal idazleen ahotsa isildua izan zen, isiltasunera ekarria, isilarazia: gudaritza irabazlearen armetatik alde egindakoek eta atzerriratuek ezin izan zuten diktadorearen erregimenak guda ostean sistematikoki eta era errukigabe euskal kultura eta euskararen aurka bideratutako errepresioa saihestu.

Baina urte guztiotako isiltasun zorigaiztoa eta derrigortutakoaren ondoren azpimarratu behar dena ez da euskal literaturak 30. hamarkadan hain itxaropentsu hasia zuen ibilbidea etetearren galtzen duena, 1945etik aurrera Urrundik-en poemekin berriro hasten duen bidea baino. Monzon-en Bake oroi edota urte bete geroago Joanixio, J.A. Irazustak erbestean egindako eleberria, edo 49an Salbatore Mitxelenaren Euskal Sinismenaren poema barruan zeukan Arantzazu-rekin. Guda, norbanakoek eta gizarteak izandako esperientzia gisa edota Euskalerriaren gizarte eta kulturaren historian izan zuen eragina, bidea berriro berregiterik nekez asmatzen duen jazarritako literatura batera ozta-ozta hurbiltzen da. Erbesteko literatura, batez ere eleberria, tragikotasunez galdutako aberriaren herriminagatik bereziki markatuta dago, aurreko aroko eleberriaren gai eta batez ere konbentzioetan berriro eroriz. Gauza bera esan daiteke barrualdeko idazleengatik -olerkari eta eleberrigileak-, kasu honetan zentsura zorrotz eta sistematikotasunez egikaritutakoak beste literatura planteamendu batzuk segurutik bideratu ezinak edota gutxienez oso zailak bihurtuko dituen arren. Euskal literaturaren kasuan, gudak ez du -Espainiako literaturaren zati handi baten egin duen bezala, eta urte batzuk geroago Frantzian mundu gudak egingo duen bezala-, guda-liskarrak sortutako kultura-, izatasun- eta gizarte-egoera berri horretatik hizkuntzaren beraren eta errealitatearen aurrean idazlea birkokatzera letorkeen katarsi autokritiko bat sortarazi.

Euskal literaturak, 50-eko hasieran bere bidea ozta-ozta berregiten hasten denean, funtsean aurreko aroko literatura eta ideologia ortodoxiarekiko zintzotasun eta berrezartzaile jarrera batetik egiten du. Jon Etxaidek bere ideologia eta moralaren ortodoxia zalantzarik gabekoak balaztatutako indarkeriazko eta pasio sutsudun unibertsoa berregiten duen historia-legendazko Alos Torrea, eta batez ere Joanak Joan bezalako eleberri hori ez da diagnostiko horretatik at gelditzen. Etxahun nahasi eta mitikoak, Joanak Joan-eko protagonistak, damututako bekatari baten beti be erlatiboa den "heterodoxia" ordezkotzatik ez da igarotzen. Aparteko aipamena behar du Juan Antonio Loidi-k, Hamabost egun Urgainen-ekin (1955) euskal polizia-eleberria sortzen baitu, egun, besteak beste, Gotzon Garaterengan eta Txomin Peillenengan jarraitzaile sutsuak izanez. Loidiren eleberriak, ohiturazko eleberriaren balorerik funtsezkoenen hezitzaile bezala mantentzen jarraitzen duen eleberri-unibertsoan polizia-generoaren berariazko elementuak sartzen ditu. Eleberri genero berri bat barruratzea ohiko euskal eleberriaren konbentzio ideologiko eta narratiboak aldakuntzarik gutxien eginaz gauzatzen dira. Olertiari dagokionez, aipatutako Monzon eta Salbatore Mitxelenaren alboan Iratzeder edo Nemesio Etxaniz ditugu besteak beste, "olerkariak" izenekoen belaunaldiarekin euskal lirikak lortutako maila duintasunez mantentzen dutelarik. Baina berrikuntza, ez gaikakoa eta ezta itxurazkoa ere, euskal errealitate berriaren eta 50. hamarkadan europar literaturen bide berrien arabera, ea planteatu ere ez dute egiten.

Etena sortzen duena ondorengo belaunaldia da. Gudan aritu ez izateaz gain, gazte edota nagusitako kontzientzia heldutik bizi izan ez duten idazleak ditugu. Iraganaren ikuspegi nostalgiko guztitik at izanda eta euskal gizarteak bizi duen kultura eta gizarte-historia egoera berriarekin sintonia garbian, literaturaren zeregina eta baita urte horietako europar kultura eta pentsamoldea isurtzen dituen aniztasun ideologikotik -existentzialtasuna, marxismoa...-idazlearen konpromisoa berrazaltzen dute. Euskal literatura berria -Txillardegi edo Saizarbitoriarena narratiban, Krutwig, Mirande edo Aresti-rena olerkian- egitasmo kolektiboa eta euskal bizitza monopolizatzen etorritako XIX. mendearen amaieratik sistema horretan, baina baita ideologiko eta politikoa ere, sarguneak aurkitzen hasten den kultura eta estetika heterodoxia korronte osasuntsu eta ekidinezin baten adierazpen literarioa besterik ez da. Horrek guztiak, euskal literaturaren berritze sakonaren bidea zabaltzen duen tradizioarekiko eten hori errealitatearen interpretazio aldizkakodun, eta munduaren ikuspegietatik frankismoarekiko erresistentziarako estrategia politikoetara doan sistema berri oso baten barruan azaldu eta ulertu behar dela adieraztera ematen digu. Jakina, ez da literatura-gizarte bikotearen arteko harremana erreflexuaren teoria mekaniko batetik, bitartekotzen arazo korapilatsua ahaztuz, azaltzea. Eta beraien artean, berriz ere, hizkuntzarena, hau da, hautsetatik berriz ere birsortzeko egin beharreko ahalegin ea izugarri bat eginaz, euskararen egoera soziolinguistikoaren ezegonkortasuna. Euskaraz idaztea militantzia da eta literatura konpromiso mota bat, etikoa barik estetiko eta politikoa aldi berean, norbanakoaren eta gizartearen euren nortasunez.

Euskarak, Dechepareren garaian bezala, Txomin Agirreren garaian bezala euskal literaturaren protagonista nagusia izaten jarraitzen du. Baina orain, idazleek idazkera literarioaren mekanismo autonomoei eta eskabide estetikoei uko egin gabe. Literaturarekiko zeregin eta izaerari buruzko kontzientzia berriak, eta baita tradizioarekiko etenak ere, euskal idazle berriak amerikar eta europar literaturetako egile esanguratsuak, joerak, mugimenduan diren ereduak etab. era mimetikoegian aurkitu eta asimilatze ahaleginera daramatza. Existentzialismoa eta absurdoaren literatura, gizarte-olerkia eta errealismo magikoa, letrismoa eta kontzientzia korrontearen eleberria, 70-etik aurrera euskal literaturan argi eta garbi antzeman daitezke. Eguneratzea ematen da, gaikakoa baino itxurazkoagoa, batez ere eleberriari dagokionez, eta gehitze oparo bat, batzuetan ez hain dekantatua, kontatzeko teknika berri eta "ismo" poetikoduna. Euskal literatura aberastu egiten da, bere ingurukoak diren gainontzeko literaturetara hurbiltzen da eta batez ere euskal kultura bizitzaren barnean irakurketa eta idazketa bezala autoidentifikatu egiten da. XIX. mendearen azken herenean sortutako literatura-instituzionalizatzearen prozesu horren zikloa itxi egin dela esan dezakegu.

Euskal literatura orain "adinez nagusia" da. Eremu urriko edozein literaturak dituen arrisku, gorabehera eta mugekin, gure kasuan ezinbestean euskararen egoera soziokultural ezegonkorrak kaltetuta egonaz, baina funtsezko mekanismoak -idazlearen gizarte-estatutua, argitaletxe-azpiegitura, harrera, kritika- ere normalizatuta dituen literatura bizitza baten barnean normaltasunez jardunaz? Horren froga nabarmena euskal literaturak, azken urteotako olerkigintzak eta narratibak, 70etik aurrerakoa, inguruko gainontzeko literaturetako gai- eta forma-ardura bertsuen inguruan mugitzen dela ikustea da, olerkariena ez ezik kontatzaileen kopurua ere garrantzitsua den kopuru eta kalitatez gainontzeko beste literaturekin lehian duintasunez eutsi diola ikustea da. Baina ez da kalitatean, edo hor bakarrik ez, gure ustez euskal literaturaren homologazioa egin beharrekoa den tokia, gizarte oso baten kultura gaietan baizik. Hau da, literatura edo testu literarioak, literatura bizitza baten instantzia desberdinak gizarte mailan identifikatu eta onartutakoen elementu katalizadore bezala agertzen dira: sorkuntza lanetik bertatik hasi eta liburu-, literatura, kazetaritza-, eta unibertsitate-industriatik igaroz, irakurlearen existentziara arte, edota literatura sarien eztabaidagarri bezain saihestezina den bitartekotza hori ere. Azkenik, Euskal Idazleen Elkartea izana eta bere jardueraren indarra dira, ezegonkor eta arazotsua iruditu arren gizarte- eta kultura-mailan erabat normalizatuta dagoen literatura bizitza baten frogarik hoberenak.

Euskal literatura berriaren berezitasun orokorraren atze-oihalaren gainean, berritze aro hori erarik esanguratsuenean adierazten dituzten egile eta idazlanetariko batzuk orain azaltzea egokia da. 1957an Txillardegiren -Jose Luis Alvarez Emparanza-ren ezizena- Leturiaren egunkari ezkutua izenburua daraman lehenbiziko eleberria argitaratzen da. Bere protagonista, Leturia inkonformista eta etsia dugu, euskal eleberriaren lehenbiziko heroi problematikoa da, eredu ideologiko eta moral horrena ez ezik fisikoaren ukapen argi bat, nolabait ohitura-eleberri herrikoi eta ohikoena dugun Garoa-ko protagonista den Joanes artzain patriarkal eta zaharra era paradigmatikoa ordezkatzera datorrena. Leturiaren ahaideak ez dira ohiko euskal eleberriaren protagonista arkadikoak, eleberri existentzialistaren orrialde ilunetatik zehar noraezean dabiltzan pertsonai atsekabetuak baizik: Sartre-ren La Nausea-ko Ronquentin, edo Camus-en Atzerritarra, Mersault bi alditan "arrotza".

Txillardegik bere lehenbiziko eleberrian, euskal narratibari zalantzarik gabe existentzialak zaizkion oihartzunen problematika eransten dio. Eta horretarako, eleberri existentzialistaren zati handi batekin bat etorriz, ohitura-eleberriko heroien biografo gogotsu eta kontalari orojakilearen aldera lehen pertsona autozuhur eta kontalari baten ikuspegitiko egunkariaren teknika darabil. Gainera, Leturiak, bere historiaren kontalaria izanez, nahi ez duela beharbada, ohitura-eleberriaren biguntasun epikoarekin, berriz ere, kontraste argian eta narratiba garaikidean "eleberri lirikoa" deitu izan den korronte sendo batekin bat etorriz, kontatzeko forma lirikoetara bidean den euskal narratibaren dekantazioarekiko gaur arteko prozesu luze bati hasiera ematen dio. 1964a euskal literaturaren garapen prozesuan beste garrantzi handiko urteetariko bat dugu: euskal literatura modernoko liburu erabakigarrienetariko baten argitalpen-urtea dugu: Gabriel Arestiren Harri eta Herri. Aresti hizkera zainduzko olerkigintzan hasi zen, ea artifiziosoa eta nolabaiteko zapore modernistaduna, erlijio-existentzia arloetako arduren zerbitzutan, eta geroago baino ez ditu, arian-arian, herri hizkeraren eta olerti tradizioaren irudiak gehituko. Horretara eraikitzen da olerki mitiko-sinbolikoa den Maldan behera (1960), segurutik olerkariaren emaitzarik hoberena.

Olerkigintza konprometiturako irristatzeak, ea oldarkorra, giza- eta politika-salaketa argi eta sendodunak berarekin darama hizkera zuzena gehitzea, ea lagunartekoa, kritikoa izate asmoa duen olerki baten argitasunari eraginkortasunez zerbitzatzen diona, baina "gizarte-olerkia" izendatu denarekin gertatu den bezala batzuetan hitz lauan erortzea ere eragiten du. Baina Aresti gauza guztien gainetik olerkari handi bat da, eta bere Harri eta Herri liburuak, geroztik egingo dituenen antzera? Euskal Harria (1967), Harrizko Herri Hau (1970), Azken Harria (1976)- Euskalerriaren interpretazio berri bat sendo eusten dute, aurreko kostunbrismoarekiko kontrastean heterodoxoa, baina azken urteen euskal bizitza eta sentipenaren zati erabakigarria izanik. Aipatu dezagun bada 1969 urtea, urte horretan argitaratzen baita euskal eleberriaren eguneratze eta gaurkotze erabakigarriaren protagonista den Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako izeneko lehenbiziko eleberria. Txillardegik, bere Leturiako antiheroiarekin eta beronen izate atsekabetuaren kontakizun konfesionalez hamabi urte arinago itsasgizon lehiatsu eta artzain idilikodun euskal Arkadia baten benetako eta literaturazko bideragarritasunik eza erakutsi zigun bezala, Saizarbitoriarekin argi nabarmentzen da idazlea iradokitzen duen errealitate berriak ezinbestean kontatzeko era berriak ere eskatzen dituela. Geroztiko bere eleberrietan -Ehun metro eta Ene Jesus, biak 1976koak- Saizarbitoriak ez du lehenengoan nabarmen argi egon zena besterik berresten: euskal eleberria itzulerarik gabeko bidean sartua zen, bere etorkizuna, zabal eta aurre-ikusiezina, itxaropentsua besterik ezin izan zitekeen.

Euskal literaturaren berezitasuna -olerkia eta narratiba- 70. urtetik aurrera berezitasunik ez izatea da hain zuzen ere. Hau da, euskal narratzaile eta olerkari berrien lana molde orokorretan txertatu edo sistemara ekarri edota sailkatzeko eragozpen eta arazoak. Beste literatura batzuekin komunean euskal literaturak duen zerbait da: Idazleak etiketetatik aldeztu egiten dira eta jada ez literaturari era orokorrean dagokion autonomia, norbere sorkuntza bezala lan bakoitzari dagokion autonomia baizik, aldarrikatzen dute. Eta ez da jarrera erromantiko-idealistara atzera pausu bat eta are gutxiago arteagatiko artearen teorian erortzea ere. Literaturak ez dio bere botereari uko egiten, baina ez du berea besterik ez den boterea nahi, metaforarena eta mitoarena. Horretara literatura-testua askatasunaren esparrurik goren bezala agertzea: idazlearena, idazketaren hasierako jardueran, irakurlearena irakurtze prozesua benetako jarduera esanguratsu eta sortzaile ulertzen denean. Hori guztia egungo euskal literaturan, inplizitikoki behintzat, susmagarria da. Baina inozoa litzateke diagnostikoa sintonia honetara besterik ez ekartzea. Orain ere azken euskal literaturaren ikuspegia euskal literaturak duen ildo aldakor eta jarraitutasunik gabekoan eta literaturaren testuinguruan, edo hobe, idazlearen benetako tradizioa osatzen duen, baita euskal kasuan ere, mendebaldeko literaturetan aipatu eta ikusi beharra dago. Honek, 70eko urteotan euskal idazlearen idazkerari errealitateak eta literaturak egiten dioten erronka bikoitzari buruzko inoiz baino kontzientzia nabarmenagoa duela esan nahi du: alde batetik, jatorrizko tradizio literatura-hizkuntzarekin uztartu, poetikoki errespetatzeko, hau da, zabaldu eta gainditu.

Bestalde, hizkera hori bere esperientzia berria era literarioan esateko gai izan dadila. Idazlearen bere idazkerarekiko borrokarako esparrurik problematikoena hizkuntza bera da. Egungo idazlerik gehienek, den Euskaltzaindiak proposatutako idatzitako euskara bateratu estandarrarekiko "batua" eredu horren bideetatik sartu dira. Baina hizkuntza ez dute euskaltzainek egiten herritarrek baizik, herritar kualifikatu batek alegia. Euskara "batua"-k ezin dezake literatura hizkuntza guztiaren baitako problematikotasuna eta ezta espezifikoa ere, euskal literatura idatziaren gorago adierazitako arrazoiengatik, atondu nahiez jardun. Egungo euskal idazleak, eredu estandarrak eskaintzen dizkion hizkuntza-gramatika koordenaden barruan, edozein hizkuntzatako edozein idazleren kasua den norberaren estiloa bilatzera bakarrik ez eze generoaren konbentzio adierazgarrietara eta errealitatearen eskakizun semantikoei erantzuten dien literatura-hizkuntza baten elaborazioaren bilaketara zuzenduta dago. Hemen, azken euskal literaturaren -generoetan eta azpigeneroetan, gaiak eta kode estetiko-poetikoak- narotasun handia adierazi beharra legoke. Arrazoia, segurutik oso erraza izango da, batez ere narratibari dagokiolako.

Egungo euskal narratzaileaz ez du zaharkitutako forma- eta gaikako-ereduak besterik eskaintzen ez dituen ohitura-eleberritik at azaltzen ez den bertoko tradizioak jarduten, amerikar eta europar narratibak jarraituz XX. mendeko lehenbiziko hereneko eleberriarekiko iraultzatik etorri diren bide anitzak baino. Azken hamabost urteotan zehar euskal eleberrigintzan sarri askotan zerbait mekanikoa eta suntsikorra izan den narratiba teknika berriak izan dira. Ea gizarte-errealismoa deitutako kontaketa plano eta kazetaritzakoari erantzun bezala beste narratiba batzuetan ere eman izan diren esperimentalismoaren eta formari buruzko gurtzearekiko -eleberria idazketaren beraren abentura gisa- sukarraren antzerako fenomeno bat da. Ez da hau euskal kasua, eleberriak aurre-errealismo eta kostunbrismotik abangoardiara igaro behar izan baitu. Eleberriaren beharrezko berritze formal eta teknikoak euskal idazleak batzuetan narratiba-estrategia eta ereduen-imitazio bereizi gabera eraman ditu. Eta hori ez da euskal narratibak bere historia laburrean inoiz benetan izan ez zituen kontalari mordo bat egun eskaintzeko eragozpen izan: Txillardegi eta Saizarbitoriaren izenekin batera, esanguratsuenetariko batzuk besterik aipatu ez egitearren hurrengoak adierazi beharko lirateke: Angel Lertxundi, Arantxa Urretabizkaia, Joan Mari Irigoien, Mario Onaindia, Jose Agustin Arrieta, Koldo Izagirre....etab.

Eleberriak -eleberri laburra kasu askotan- herritartasun ikurra hartu du, ez jada euskal literaturan, gure kultura testuinguruko literatura-testuinguru komunean baizik. 80ko urteetan, hobeto, azken belaunaldiko narratzaileen artean, esperimentu narratiboaren eta formarekiko gurtzea gainditu egin direnaren aztarna garbiak agertzen hasten dira, eta baita eleberria, berea inoiz izateari utzi ez zion jatorrizko esparrua berreskuratzen hasten dela: "historia", "argudioa". Bernardo Atxagaren Bi anai (1984) eleberri laburra horren adibide argia izan daiteke. Bere ahotsa, Joseba Sarrionaindiarena bezala, beste batzuen artean, literatura-autonomiaren eta euskal narratibari buruz egun eragiten duen literatura-kultura tradizio zabal mugagabearen eta sorkuntza askatasunaren mailari buruzko froga argia dugu. Egungo euskal olerkigintzak eskaintzen duen ikuspegiaren aberastasun formal eta gaikakoari buruzko ugaritasunaz ez da desberdina.

Genero lirikoa, kalitatez eta kopuruz aberatsa den, narratibaren kontraste garbian, herrikoa eta jantzia den bertoko tradizio baten gainean ezarrita dagoen berezitasuna duela. Horregatik, segurutik euskal olertiaren ibilbidea nareagoa da, ez hain zalantzatia, helduagoa beraz. Nahiz eta J.A. Arze-ren (Hartzabal) letratasun eta olerki zehatzean azken ondorioetara arte eramandako ohiko ereduen gehitzetik esperimentaltasun liriko batera arte doan adierazpen lirikoei buruzko ereduen esperimentazio eremu zabal baten mugitzen den.

Azken urteotako literatura eremuan presentzia sendodun olerkarien zerrenda, zalantza izpirik gabe, narratzaileena baino handiagoa da. Ondorioz bada, zorroztasun asmorik ez duen honelako sintesi batetan egungo euskal olerkigintzaren diren izenen zerrenda egitearen eragozpena. Hautaketa egin behar da eta edozein hautaketa, jakina, halabeharrez subjektiboa da. Edozein kasutan ere, Bitoriano Gandiaga, Juan Mari Lekuona, Mikel Lasa eta Xabier Lete bezalako olerkariek, buruhauste, teknika eta eraginei dagokien lan erabat zabala eskaintzen digute, baina komunean nahiko ezarritako kalitatezko olerki-maila erakutsiz. Amaitzeko, ezinbestean generoka egindako edozein deskribapenek literatura sistemaren sailkatze larregizko baten zorroztasun eztabaidagarria onartzea besterik ez zaigu gelditzen. Gaur egun "postmodernitatea" deitu izan den horretara, eta ez jada modernitatean, euskal literaturaren etorrerak narratiba eta lirika bezalako formalki eta bide- eta tradizio-historiako hain desberdinak dituzten bi generoren literatura egoera bateratu egin du. Egia da literatura forma bien arteko genero desberdintasunak, "nahastea" lortzera bideratzen ez badira ere, "testu"? "testu tipologia"-ren egungo literatura-teoriaren geroago eta erabiliagoa den kontzeptu horretan konpontze-bidean direla.

Euskal literaturaren kasuan naroa da genero eta testu mota bat zein beste lantzen duen idazlerik aurkitzea. Euskal idazle modernorik gehienak aldi berean olerkari eta narratzaile dira (eta kasuren baten dramaturgoak ere). Adibidez, eta berton aipatutako idazleak besterik ez aipatzearren Krutwig, Mirande, Aresti, Urretabizkaia, Izagirre, Irigoien, Arrieta, Urkizu, Atxaga, Sarrionaindía...etab. Horrek guztiak idazleen lehenbiziko "bokazioa" literatura idatzia dela esan nahi du, generoaren bereizketa bigarren mailako aukera bezala, oso gutxik norabide berean atontzen dutela, geldituz. Ona al da hau edo txarra? (literaturgintzan, jakina). Indefinizioaren aztarna izan daiteke eta sakonean heldutasunik eza, ez jada idazle bakoitzari dagokiona, oro har euskal literatura sistemarena baizik? Edo egungo literaturetan nolabait ikusgarri den generoen muga konbentzionalen geroago eta nabarmenago azaltzen den lausotze biderantz ote doa? Gertakaria, euskal literatura diakroniko baten deskribapen soiletik at dago, eta segurutik historiak berak ekarriko dizkigu euskal literaturan, atzokoan eta gaurkoan, oraindik ere atontzeke dauden hainbat eta hainbat arazo argitzeko datu eta elementu nahiko.

Orain arte euskal literatura euskarazko idazketarekin identifikatu baldin badugu, ez dugu euskara literatura hizkuntzatzat ez duten, gaztelera edo frantsesa baizik, euskal idazleek egindako beste literatura horri euskal izena ukatzeko borondatez egin. Zeren hizkuntza bat zein beste, egon dauden unetik Euskalerriko kultura ondarearen zati baldin badira, beraiekin euskaldunek egin duten literatura ere gure literatura ondarearen zati da. Egia da hizkuntzagatik literaturaz literaturaren historian egiten ari den identifikazioak gaiari buruz argi askorik ez duela isurtzen. Beharbada, "euskal literaturaz" hitz egin baino "euskaldunen literatura edo literaturez? hitz egin beharko litzateke. Ez litzateke bidezko ez objektiboa, beraz, beste literatura horiei buruzko aipamenik ere egin gabe euskal literaturan zehar egindako ibilbide honi amaiera ematea. Izatez, une jakin bitan euskaraz barik gazteleraz idatzitako euskal literaturaz hitz egin dugu: XVIII. mendean Euskalerriko Adiskideen literatura lana eta Trueba, Araquistain, etab. bezalako XIX. bigarren erdiko idazleen elezahar-ohiturazko narratiba. Eta beraietaz jardun behar izan badugu, ez da izan aro horietako euskal literatura bizitza eta literaturaren garapenean eragin zuzena izan zutelako baino besterik.

Nabarmena da euskal idazlearen egoera, euskara literatura hizkuntza bezala ez darabilen arren. Zentzugabekeria litzateke euskal literaturaren erabateko ulermenetik Unamuno, Baroja, Celaya eta Blas de Otero baztertzea. Baina ez da ere, prestidigitazio jolasak eginez, jaiotza egiaztagiri eta jatorri-zuhaitzekin hispaniar letretan bete-betean sartu eta euskal literaturarentzako Gonzalo de Berceo-tik Julio Cortazar-era bitartean liratekeen egile mordoaren zerrenda hartuz euskal literaturara ekartzea. Arazoa hori baino korapilatsuagoa da eta idazle bakoitza erroldatu eta azaltzen den literatura sistemen ikuspegitik eta baita elkarren artean linguistikoki ezberdinak diren literatura sistemen arteko eragin eta harremanetik ere aztertu beharko litzateke. Egungo kritika- eta literatura teoriaren hain aipatua den "Testuartekotasuna" kontzeptua eraginkorra eta eragingarria izan daiteke. Barojak, adibidez, mendearen lehen erdian idazten den euskal eleberriarekin ez du zerikusirik, baina Blas de Oterori buruz eta Gabriel Arestiren gizarte-olerkigintzari buruz ezin gauza bera esan izango litzateke.

Hemen ezinezkoa da "beste" euskal literaturak bezalako hain korapilatsua den gai baten inguruko azalpenik eman eta are gutxiago erantzunik. Eta frantsesez edo gazteleraz idatzi duten edo idazteari ekiten dioten idazlerik garrantzitsuenak izanda ere, euskal idazleen katalogo bat proposatzeak ez luke ekarpenik izango. Euskal literaturen historia zorrotzak beste trataera bat behar du. Gu hemen euskal literaturaz ari izan bagara, bere berezitasunagatik eta euskal idazleak beste inongo literatura-historian erroldatzerik ez dutelako izan da. Baina, gazteleraz edo frantsesez euskal idazleak daudenaren baina baita hizkuntzatik bakarrik abiatuz bere zioa zehaztuko ez lukeen literaturaren historia batetik deskribapen egoki bat beharko luketen euskal kultura-sisteman erroldatutako beste literatura horien lekukotasuna ere utzi beharra zegoen.