Dantza

Aretxabaletako aurreskua

Aretxabaletako aurreskua Santa Ageda neska-mutilen ospakizunari lotuta dago erabat. Santa Ageda neska-mutilak edo kintoak, 19 urte betetzear dauden herriko gazteak dira. Hauek, zerbitzu militarrera deitutako adin-nagusidun gizonezkoak ziren, nahiz eta honen aurretik alarde edo milizia foralak zeuden.

Santa Ageda neska-mutilak eta kintoak sinonimotzat erabiltzen diren arren, ez dago jakiterik lotura hau betikoa izan den. Dirudienez lehengo Santa Ageda mutilak, herriko gazteak ziren, adin ezberdinekoak eta gizonezkoak baina zerbitzu militarraren ibilbidearen arabera aldatuz joan da. Aretxabaletako santa-eskea eta aurreskua, diru eta jakiak bildu eta herria eta familia agurtzeko ospakizun bat zela esan ohi da. Baina inauteriekin duen lotura estua da, eta gazteentzat nolabaiteko igarotze-erritu bat dela ere ikusten da, talde eta herri-kohesioa lantzen dela ere bai. Beraz esanahia ez da garbia edo bakarra.

Gerra Zibilarekin eten egin zen arren, 1942an ohiturarekin jarraitu zen. Apenas aldaketarik izan zen Espainiar Erresuman 2001eko Abenduaren 31n derrigorrezko zerbitzu militarra desagertu zen arte. Ordurako, kintoen ospakizunak intsumisoen aldarrikapenekin uztartzen ziren, nahiz eta lehenago ere aldarrikapen festa izan (ikurrinaren aldekoa, adibidez). 2002an emakumeek parte-hartzea eskatu zuten, eta ezezkoa jaso. 2004ko inauteri-igandean emakumeak gonbidatuta izan ziren lehenengoz. Azkenean 2007an Santa Ageda mutilei neskak gehitu zitzaizkien eta Santa Ageda neska-mutilak sortu.

Aretxabaletako aurreskua inauterietan (zentzu zabalean ulertuta, neguko festen barruan) dantzatzen da, eta Santa Ageda neska-mutilek Otsailaren 4ean irekitzen duten zikloa, inauterien amaierarekin harilkatzen dute. Txino-dantzarekin batera, Aretxabaletako neguko festen ospakizunik garrantzitsuena da.

Aurreskuak, kinto edo Santa Ageda neska-mutilekin duen lotura erabatekoa da, eta hauen eginbeharra bi urtetan banatzen da. Santa Ageda neska-mutil izan baino lehen, aurreko urteko San Juan bezperan dute lehenengo betebeharra: tantaia jasotzea. Bestea, hurrengo urteko Santa Ageda bezperan hasi, eta inauterietako igandea arte irauten du. Beraz, udako eta neguko festak lotzen dituzte.

Aretxabaletako aurreskua inauterien inguruan kokatzen den ekintza soziala da, eta santa-eskearekin lotuta dago. Inauterien testuinguruan gazteak edo umeak elkarrekin oles egiten sarritan agertzen zaizkigu Euskal Herrian eta baita Aretxabaleta inguruan ere (San Nikolas, Santa Ageda, Eguen Lardero, etab).

Kintoek herrian nahiko askatasun izaten dituzte (eskolan huts egiteko baimena, etab) eta aurreskua, igarotze-erritu moduan sentitzen dute, izan ere, adin horretan haien etorkizunak bide ezberdina hartzen du sarri, ikasketak direla, lana, edo beste. Gainera, herritarrez betetako plazan (herriaren sinboloa) dantza eginez lotura berezi eta berriak sortzen dira, kohesio sozialean eraginez.

Santa Ageda neska-mutil edo kintoek, aurreskuaren prestakuntza azaroan hasten dute. Protagonistak urtero berritzen dira, baina zenbaitek bitan ospatzen dute. Kintako bi gazteenak hurrengo kintakoekin irtengo dira berriz, eta kintako bi zaharrenak aurreko urtekoekin. Honela, transmisioa ziurtatu eta kinten arteko zubi lanak egiten dira.

Aurreskua, arratsaldeko zazpietan hasten da Durana kalean. Elizako kanpaiak entzutean, etxafuegoa botatzen da eta txistulariek lagunduta atalataikua dantzatzen da: kalejira bat osatzen duen soka. Kaleko elementuekin jolastuz, erritmoa bizitu eta mantsotzen dute. Behin plazara iritsita, bertan bildutako jendea ordenatzen dute, beharrezkoa denean jendartea bultzatuz, eta soka lotuaz, borobila osatuz.

Herriko plazaren erlojuaren azpian txistulariak jartzen dira, eta aurresku eta atzeskuak desafixua dantzatzen dute, besteek txistularien aurrean ilargi-erdi bat osatzen duten bitartean. Aurresku eta atzeskuak normalean igandero ezberdinak izaten dira.

Desafioaren ondotik kintoek banakua dantzatzen dute, eta banan-banan plazaren txaloak jasotzen dituzte. Banakoaren ostean, aurreskua edo agurra dantzatzen zaie bi pertsonei. Lehen bi neska izaten ziren, baina orain familia edo lagunarteko edonori ere egiten zaio.

Lehenengo agurra bukatzean, gonbidatua agurra dantzatu duenarekin eskutik emanda kintoen sokara gehitzen da. Berdina gertatzen da bigarren gonbidatuarekin. Behin hori eginda soka bikoizten da, kintoen artean herritarrak sartuz. Elkarrekin arin-arina dantzatzen dute, eta soka eskuinerantz biraka doala, aurresku eta atzeskuak zortzikoaren koreografia dantzatzen dute hiru aldiz.

Bukatzeko atalataikuan hasten dira berriz ere, borobila askatuta dagoela, sokan biraka, barrurantz itxi arte. Behin aurrera egitea ezinezkoa denean, atzeskua bihurtzen da aurresku eta sortutako ubil edo zurrunbiloa desegiten da, oihuek lagunduta. Sokak plazatik irten eta Durana kalea zeharkatzen du, nahiz eta azken urtetan plazatik irtetean soka askatzen duten, bueltako bidea osatu gabe. Aurreskua amaitzean, denentzako txokolatea prestatzen dute eta sokan joan direnei parte hartzera gonbidatzen zaie.

Igandeetako azken dantza berezia izaten da, inauterietan delako. Egun horretan kintoek inauterietako elementu batzuk gehitzen dizkiote jantziei (txapelak normalean), baina dantza berdina gauzatzen da. Beste igandetan haien jantziak dantzarienak dira: alpargata edo espartin txuriak (sarritan beste oinetako batzuengatik ordezkatuak), fraka eta alkandora txuriak, gerriko gorriarekin, lepoan zapia (kolore deigarriekin) eta txapel gorria. Lehenago amerikana janzten zuten arren, orain artilezko jertse gorria daramate soinean.

  • AGUIRRE SORONDO, Antxon. Guía de fiestas populares de Guipuzcoa. Gipuzkoako Kutxa, 1989.
  • CARO BAROJA, Julio. El Carnaval. Madrid: Alianza, 2006.
  • DUEÑAS, Emilo Xabier. "El solsticio de invierno y sus celebraciones festivas: Fundamentos estructurados alrededor del carnaval". Euskonews & Media nº 111 (16-23/02/2001). [Fecha de consulta: 11 de noviembre de 2013].
  • DUEÑAS, Emilo Xabier; LARRINAGA ZUGADI, Josu. (2007), Los carnavales vascos: restauración y revitalización de un tiempo festivo. Jentilbaratz. 9, pp. 108, Bilbao. [Fecha de consulta: 11 de noviembre de 2013].
  • FERNANDEZ DE LARRINOA, Kepa. Calendario de fiestas y danzas tradicionales en el País Vasco. Gasteiz, 2003.
  • FUENTES, Oier. Aretxabaletako karnabalak: txino eta kukumarroak. 2012.
  • INSTITUTO NACIONAL DE ADMINISTRACIÓN PÚBLICA El municipio constitucional, pp. 319. Madrid, 2003.
  • URBELTZ, Juan Antonio. Bailar el caos. La danza de la osa y el soldado cojo. Pamiela, 1994.
  • URBELTZ, Juan Antonio; YANIZ, Santiago. Euskal Herria eta festa. Elkarlanean, 2004.
  • VAN GENNEP, Arnold. Los ritos de paso. Taurus, 1986.