Kontzeptua

Lauburua

Euskal Herria Indiarekin lotu da svastika erabiltzeagatik, baina Indian gurutzea zuzena da eta gure herrialdean, ostera, kurbatua. Gurutze gamatu zuzena gutxitan agertu da euskaldunon artean. Kurbatua, ostera, oso maiz eta Euskal Herriko lurraldearen hedapen osoan. India aipatu da svastika zuzenaren jatorrizko herrialde gisa, baina ez da horren frogarik; bestalde, batez ere deigarria da Kolon aurreko Amerikan ere, garai hartan, erabiltzen zutela. Indonesian gaur egun zorte oneko sinbolo lagungarri gisa erabiltzen da. Europan, zoritxarrez, naziek jarri zuten modan. Gurutze gamatuaren eta lauburu kurbatuaren artean jatorrizko lotura dagoela da frogatzeko falta zaiguna. Gerra aurretik, Eusko Alderdi Jeltzaleak barra-barra erabili zuen lauburu zuzena, Alemaniako naziek baino lehen. Indian, jai batzuetan animalia sakratuei, behiei, gurutze bat marrazten zaie kopetan. Horrek, agian, Talon Ortizek dion bezala, Iruñeko katedraleko klaustroan, Barbanza Gelara sarbide ematen duen atean, XIV. mendeko kapitel batean zizelkatutako zezenaren irudiarekin lotzen du, kopetan gurutze gamatua duena. Horrez gain, Iratxen ere espezie bereko beste ale bat dagoela aipatzen du, XII. mendekoa, berdin-berdin zizelkatutakoa; Gastiainen ere (Nafarroa) Viriatoren alaba Buturraren omenezko hilarri bat aurkitu zen, eta bertan, besteak beste, zezen baten burua eta bi svastika ageri dira.

Alemanez svastika lerrozuzena hackenkreuz izendatzen da, eta kakoen gurutzea esan nahi du. Frantzian croix gammée, gammadion, croix cramponnée, croix pattée eta croix á crochets izenez ezagutzen da. Croix gammée izena grezierako alfabetoko hirugarren hizkiarekin, gammarekin alegia, duen antzekotasunetik dator, grafikoki svastika bat lau gammekin egindako gurutzea delako. Ingelesez fylfot izena erabiltzen da, jatorria Eskandinavian duen hitza; fyl zatiak alemaneko viel-i (asko) dagokio, eta fot, aldiz, ingelesezko foot-i (oina). Svastikaren izena indiarra da, eta antza denez, sanskrito hizkuntza zaharretik dator. "Ondo" eta "er"-en eratorpen bat da. Hortaz, svastikak, etimologia aldetik, hau esan nahi du: zorte oneko zeinua, zorte oneko objektua. Greziarrek euastiké formari eutsi diote. Euskal Herrian euskarazko izena erabiltzen da, lauburua. Svastika bi modutara irudika daiteke: Bata besoak eskuinetik ezkerrera orientatuta (eskuin-birakaria), eta modu horretan hartzen du benetako svastika izena; eta bestea, besoek kontrako noranzkoan biratzen dutenean, hau da, ezkerretik eskuinera (ezker-birakaria), eta kasu horretan sauvastika izena ematen zaio. Hasierako forma horretan zorioneko zeinuaren irudikapena izango litzateke, eta bigarrenean, aldiz, zorigaiztokoa.

Denbora luzean uste izan da zeinu horrek ekialdean duela jatorria, Indiako, Txinako eta Japoniako monumentuetan aurkitu baita. Baina monumentu horietako eraikin zaharrenak ez dira Kristautasun garaia baino lehenagokoak. Mendebaldean, ostera, Brontze eta Burdin Aroetako elementuetan ere ikusi ahal izan ditugu. Horrez gain, Bourgeteko lakuko palafitoetan ere (Savoia) aurkitu da, zeramikazko dekorazioan. Sinboloaren jatorria Asian zein Egeo itsasoaren inguruko eskualdeetan egon daiteke, eta azken hori da, hain zuzen, Decheletteren arabera balizkoena. Sinboloa irudikatzen duten dokumentu zaharrenak Hissarlikeko (Troia izan zenaren gaur egungo hondarretan) indusketetan aurkitutako buztin erreko "fusaiolak" dira. Egipton ere aurkitu izan da, baina oso gutxitan. Sarriago agertu da Txipren, Brontze Aroko estatua txikien gainean, eta Grezian Burdin Aroaren hasieran. Modu motelean hedatu da baina azkenean Amerikara iritsi da, Bering itsasartetik Asiaren eta kontinente berriaren artean une oro izan den komunikazioari esker.

Antza denez, zeinu honek, jatorriz, izaera sakratua zeukan; ondoren balio sinboliko edo profilaktikoa izan zuen, eta azkenean apaintzeko elementu bihurtu zen. Dechelette jaunak ez dauka zalantzarik jatorrizko esanahia "mugitzen ari den eguzkiaren bereizgarria" zela adierazteko. Gurutzeari gehitutako kakoek eta duen noranzkoak, eskuinerantz zein ezkerrerantz, errotazioko mugimendua adierazteaz gain, mugimenduaren noranzkoa ere adierazten dute. Indiako monumentuetan eguzkiaren tokia sarritan svastikak hartzen du. Gaur egun, oraindik (Max Muller-en hitzetan) Jainismoaren eta Budismoaren sinbolo sakratu bat da.

Hain zuzen, eguzkia gurtzea, herrialde guztietan, oso ohitura zaharra da. Historiaurrean, baita historian ere, eguzkia irudikatzea oso ohikoa zen, eta diskotan edo gutxi gorabehera gar-itxurako gurpiletan irudikatzen zen; adierazpen horiek guztiek, diskotik hasi eta gurpilera eta svastikara arte, makina bat aldiz aipatu dugun Manual de Arqueología lanean ikertu ditu Déchelette maisuak. Frankowski jaunak, lorratz diskoideei buruzko bere lanean, azaltzen du Déchelette jaunaren hipotesiak ez duela konbentzitzen; onartzen du, aldiz, Santakarako (Nafarroa) lorratzaren tetraskelea Pirinioetako bi aldeetan aurkitutako zenbait monumentuetan grabatutako svastikaren aldaera lokal hutsa izan daitekeela.

Hedapenari dagokionez, ikurraren erabilera mundu osoko ia leku guztietan orokortuta dago. Ia Europa guztian aurki daiteke, sarriago Erdiko Europan, Indian, Txinan eta Japonian. Horrez gain, Ipar Amerikako eskualde guztietan ere oso hedatuta dago. Gero berriz suspertu zen, batez ere Alemanian; izan ere, Hitlerren erregimenak behin eta berriz erabili zuen, gogaitu arte hedatuz.

Badirudi svastika zuzena nahiko hedatuta egon dela Euskal Herrian eta Pirinioetako bi aldeetan Erromatarren garaian eta baita aro horren aurretik ere. Hala ere, adibide oso arraroak ezagutzen genituen, eta badirudi ez duela izan aipatutako beste herrialde batzuetan izan zuen indarra, ez eta garrantzia bertsurik ere. Decheletteren hitzetan, Galiako hego-mendebaldean eta Espainia iparraldean dauden aldare eta oroigarrietan dago. Balparda jaunak, Historia crítica de Vizcaya y de sus Fueros bere lanean, Kantauri aldeko svastikari, swasti, lábaro edo lauburuari buruz hitz egitean, Fidel Fita jaunak Fernandez Guerra jaunari idatzi zion eskutitz bat dakar gogora, eta Cantabria bere lantxoko 8. oharrean (126. orrialdean) agertzen da; hau dio:

"Ostentábale así mismo el estandarte imperial Cántabro... Hay motivo suficiente para conjeturar que Augusto adoptó el Cántabro como estandarte en recuerdo de la victoria cantábrica; y que al ser crucificados los cántabros, se trataba de que fuesen escarnecidos en el emblema nacional y característico de la antigua religión que profesaban. Voy a finalizar mi carta. pero no sin recordar que el cántabro se llamó también Lábaro y que sobre la etimología de esta última voz disputan con empeño los eruditos. Mas yo pienso que de España fue trasladada a Roma. Lau-buru en vascuence vale "cuatro-cabezas"; y merece anotarse que Jaca ostentó en sus banderas, desde la más remota edad, cuatro segadas cabezas, y lo mismo desde 1094 los reyes de Aragón en sus estandartes y medallas. Bien pudo Octaviano Augusto vulgarizar la palabra ibérica Lauburo, Lábaro...".

(Horrez gain, kantabriarren estandarte inperiala ere bistan zuen... Arrazoi nahikoa dago Augustok kantabriarra estandarte gisa hartu zuela ondorioztatzeko, Kantabriako garaipenaren oroigarri gisa; eta kantabriarrak gurutzatzean hedatzen zuten erlijio zaharraren ikur nazional eta bereizgarrian iseka egitean zetzan. Nire eskutitza bukatuko dut, baina gogoratu nahi dut kantabriarra ere Labaro deitzen zela, eta erudituek gogo biziz lantzen duten azken hitz horren etimologia soberan dagoela. Baina nik uste dut Espainiatik Erromara eraman zutela. Lauburu hitzak euskaraz "lau burukoa" esan nahi du, eta aintzat hartu behar da Jakak, aspaldiko garaietatik, banderan moztutako lau buru dituela; gauza bera irudikatzen dute 1904tik Aragoiko Errege-Erreginek haien ikur eta dominetan. Octaviano Augustok Lauburo, Labaro hitz iberiarra dibulgatu eta arrunt bihurtu izana ere posible da...)

Garai horretatik ezagutzen da gaur egun Northumberlandeko dukeak Alnwick Castle-en (Ingalaterra) duen oroigarri bat; oroigarri horretan barduliarrei fidela zen I. Kohorteko Jenioa eta Bandera inskripzio bat dago. Oroigarri horretan eta goiko aldean bi svastika zuzen daude, eskuinetik ezkerrera.

Fidel Fita jaunak, eskutitz berean, honako hau dio:

"pudieron pertenecer a várdulos (guipuzcoanos), poco distantes de los cántabros que lejos de su patria se gozaban en recordar aquel signo".

(barduliarrena (gipuzkoarrak) izan zitezkeen, ez baitzeuden kantabriarrengandik oso urruti, eta aberritik kanpo ikur hura ikusterakoan gozatzen zuten).

Aspaldiko garaietan svastikak izan zuen hedapena aztertzerakoan, ezin dugu ondorioztatu soilik Kantauri aldekoek erabili zutenik, garai berean, ikusi dugun bezala, mundu osotik hedatuta baitzegoen. Euskal Herrian mendeak pasatu ziren svastika zuzenaren adibiderik aurkitu gabe, eta horri buruz mintzatu zen M. Camille Julian historiagile ospetsua La Tombe Basque bere lanaren hitzaurrean, hau esanez:

"Podemos conexionar nuestro símbolo actual, o, mejor dicho, nuestra simbólica actual, a la de los antiguos iberos, a las poblaciones primitivas? Esto es muy tentador. Y, sin embargo, hay esta muy grave objeción: y es que entre la swástika pirenaica del tiempo de los antoninos y la del Euskara, quince siglos han pasado durante los cuales el País Vasco no da ningún ejemplar. ¿Ha podido sobrevivir oscuramente, bajo forma de un signo pintado en la puerta de las iglesias o en los umbrales de las casas, para volver a reaparecer triunfante el día en que la piedra ha vuelto a ser popular? Es posible".

(Lotu dezakegu gure gaur egungo ikurra, edo hobeto esanda, gure gaur egungo sinbolika iberiar zaharrenenarekin, herri primitiboekin? Oso tentagarria da. Eta, aitzitik,) eragozpen larri hau ere bada: Antoninoen garaiko Pirinioetako svastikaren eta euskararenaren artean hamabost mende igaro direla, eta tarte horretan Euskal Herrian ez dela horren adierazpenik agertu. Posible da isilean iraun izana, elizetako ateetan pintatutako ikur gisa, edo etxeetako atarietan, eta berriz ere agertu izana, garaile, ospetsua izan den unean? Posible da)

M. Camille Julianek ohar horiek svastika lerrozuzenari zein lerromakurrari buruz azaldu zituen; izan ere, Camille Julianentzat zeinu bera dirudite. Sabino Arana Goiri jaunak, Euzkadi aldizkariaren lehen alean, sinboloa kopiatu eta euskaldunek eguzkia gurtzen zutela azaltzen du; horretarako, svastikaren froga ematen du.

Jarraian ikusiko dugun bezala, badirudi hau dela Euskal Herriko forma ohikoena, Euskal Herritik zabalduta dauden adibide guztiak aintzat hartuz, lorratzetan, hilarrietan, ateburuetan, etab.

Euskaraz eman zaion izen bakarra lauburu da, eta izen horren esanahiak Fidel Fitak azaldu ditu. Colas jaunak signe oviphile terminoaz izendatzen du, eta horretarako jarraian ikusiko dugun azalpena eman zuen. M.A.Riff-ek, L'Art Populaire en France aldizkarian, rosace á quatre petales massues izenez deitu zuen. Croix a virgules izenarekin ere ezagutzen da.

Svastika lerromakurra ia Euskal Herri osoan oso modu oparoan aurkitu da, eta bereziki, hizkuntzari eutsi zaion eremuan, arte herrikoiaren adierazpen guztiekin gertatzen den bezala.

Jatorriari dagokionez, oso zaila da iritzi zehatz bat osatzea. Naturala dirudien moduan, svastika lerromakurra svastika zuzenetik dator, edo bat-batean sortutako elementua al da? apaintzeko zenbait gai batuz lortutakoa? Badirudi Ph. Veyrin jauna, osatu dituen lanetako batzuetan eta bereziki Bergarako hitzaldian, svastika lerromakurra komak edo gallonak konbinatzearen ondorioz sortu zela dioen iritziaren aldekoa dela, bi gai horiek oso ohikoak baitira Euskal Herriko dekorazioan. Ikus dezagun M.Ph. Veyrin jaunak zer dioen:

"En fin, en toda la extensión del País Vasco, en toda clase de objetos, figura la más decorativa combinación de comas, a saber; la cruz gamada. Personalmente no creo en las relaciones que unen este armonioso tema, sea a la antigua swástica, sea al misterioso signe oviphile de Paracelso".

(Euskal Herriko hedadura guztian, mota guztietako objektuetan, komen konbinazioen dekorazio-adierazpen erabiliena agertzen da, hau da: gurutze gamatua. Maila pertsonalean ez dut gai harmoniatsu hau lotzen duten harremanetan sinesten, dela svastika zaharra, dela Paracelsoren signe oviphile misteriotsua).

Horren aurreko lan batean, Bulletin du Musée Basque de Bayona-n argitaratutakoa, hau gaineratzen du, koma edo gallonei buruz ari dela:

"Se encuentran aisladas, sea enlazadas por pares, sea alineadas en una frisa, sea acopladas con estrellas, flores de lis, etc., ya sea, en fin, radiando alrededor de un centro único. En éste último ensamblaje, la combinación más decorativa y la más fácil de construir está formada por cuatro ramas; no es sino la cruz gamada o signo ovifilo". (Isolatuta daude, binaka lotuta, frisa baten gainean, izarrekin, lisloreekin eta abarrekin egokituta; hau da, zentro bakar baten inguruan distira eginez. Eta azken lotura horretan, dekorazio-konbinazio erabiliena eta eraikitzen errazena lau adarrek osatutakoa da; ez da gurutze gamatua, baizik eta signo ovifilo delakoa).

Badirudi M.Veyrin-en teoria hori finkatu egiten dela Euskal Herriko zenbait eskualdetan dauden figura batzuk aztertzen direnean. Ikus ditzagun, adibidez, izarrak, eta antzemango dugu izarren puntak komez osatzen direla. Bitxiagoak dira Aribe eta Orbarako (Aezkoa bailara, Nafarroa) idazkun batzuen dekorazioa osatzen duten bi marrazkiak. Bi irudi horietan argi ikusten da svastika lerromakurra zatitu egiten dela, osagaiak beste dekorazio-gai baterako erabili baitira. Hiru besoko svastikak ere bitxiak dira; komoda zahar baten goiko aldean irudikatuta daude. Ezaugarri bera ikus dezakegu Geispolsheimeko (Alsazia) baserri baten hegalean grabatutako svastika batean. Tolosa (Gipuzkoa) inguruetatik datorren kutxa batean apainduren beste konbinazio bat ikus dezakegu. Kasu honetan, artistak svastika bat irudikatu nahi izan du, edo erratu egin da, gurpileko radio guztiek ez baitute noranzko berean biratzen, eta binaka akoplatuta daude, edo besterik gabe, lau komako irudi bat konbinatu du.

Beste alde batetik, nahiko naturala dirudi lerromakurra lerrozuzenaren oinordeko zuzena izatea, eta svastikaren eraikuntza geometrikoan sinestera garamatza horrek; horretan, ikus dezakegu, svastika bat geometrikoki marrazten hasteko, lehendabizi radio makurren gurutze bat eraikitzen hasi behar dugula, hau da, M. Decheletten iritziz forma zahar, eta ziur asko, primitiboenetako bat, alegia, forma zaharren eta horien eboluzioaren laukian. Horrez gain, ikusten dugu svastikak zenbait interpretazio eta aldaketa izan dituela, Omorin, Tokiotik hurbil (Japonia) dagoen svastika irudikatzen duen figuran ikus daitekeen bezala. Horrek nolabaiteko analogia izango luke gure herrialdean dagoenarekin, eta duen itxura elegantea eta estilo japoniarra mirestea baino ezin dugu egin. Ziur asko, lerromakurraren eredu egokiena da.

Litekeena da, aldiz, euskaldun egileek svastika lerromakurraren besoak apaintzeko elementu gisa erabili izana, eta komak independenteki erabili izana. M.L. Colasek, svastikari buruzko ikerketa sakonean, signe oviphile izenez deitzen du. Svastika lerrozuzenaren eta berak signe oviphile deitzen duenaren arteko lotura zuzena dagoela ukatzen du, eta horretarako arrazoi hauek ematen ditu:

"La swástika está siempre aislada. El signo ovifilo está casi siempre inscrito en un círculo, como una gran cantidad de signos mágicos. Si verdaderamente procede de la swástika, no se ha podido pasar de una a otra sin una (forma) intermedia y hasta ahora no ha sido señalada en el País Vasco".

(Svastika beti isolatuta egon da. Lauburua ia beti zirkulu baten barruan agertzen da, zeinu magiko kopuru handi bat bezala. Benetan svastikatik badator, ezin izan da batetik bestera pasatu bitarteko (formarik) gabe, eta gaur egun arte ez da Euskal Herrian adierazi).

Badirudi Colas jaunak sinesten zuela lauburua Paracelsoren zeinutik zetorrela, eta horretarako arrazoi hauek eman zituen: Deigarria iruditzen zaio lauburua zuten lorratzak hilerri guztietan, salbuespenik gabe, barreiatuta ez egotea. Euskal Herrian oso zabalduta dago hildakoaren ofizioa gogorarazten duten tresnak lorratzetan irudikatzeko ohitura. Horren ondorioz uste du zendutakoak zuen lanbidearen eta zeinu horren artean lotura zegoela pentsatzea logikoa dela, eta zeinu hori mendialdean askoz ere hedatuago dagoela uste du, batez ere artalde handiak dauden tokietan. Kointzidentzia hori azaltzeko, Colas jaunak azaltzen du Paracelso alkimista suitzar ospetsuaren Archidoxis magicae testuak ganaduaren gaixotasunak sendatzeko errezeta ugari ematen dituela, eta horietako batean animalia gaixoa irudikatzen duen buztinezko estatua txiki batean zeinu batzuk hiru aldiz marraztu behar dira; zeinu horietako bat svastika lerromakurraren oso antzekoa da. M. Colasek zeinu hori ukuiluetan eta artegietan aurkitu du, eta hilobietan marrazteak bertan dagoen zendutakoaren lanbidea adierazi nahi duela azaltzen du. Eta apaizen hilobietan ere aurki daitekeenez, kasu hauetan badirudi interpretazioa erraza dela: bertan artzain espiritual bat dagoela esan nahi du. Aurreko iritzietan antzeman daitekeenez, svastika lerromakurraren jatorriari buruz iritzi andana dago.

Euskal Herrian aurkitu diren adibide anitzak sakonki aztertu ondoren, badirudi batez ere Nafarroa Beheran eta Nafarroa Garaian agertu dela. Horrez gain, Lapurdin ere horrelako adierazpen ugari aurkitu dira, baina Araban eta Bizkaian, aldiz, ez da horrelako adierazpenik ezagutzen.

Aztertutako adibideen arabera, badirudi bat ere ez dela XVI. mendekoa. Ia guztiak XVIII. mendekoak dira, eta XVII. mendean ere nahiko ohikoa zen. Adierazpen zaharrenetako bat XVI. mende bukaerakoa edo XVII. mende hasierakoa da, eta Makean dago, Nafarroa Behereko herri txiki batean.

Donostian ere bi adibide zoragarri ikusteko aukera egon zen. Biak Abuztuaren 31ko kalean daude, zenbaki bikoitien aldean, hau da, San Telmo Museoaren alboko aldean. Horregatik, XVIII. mende bukaerakoak direla suposatzen da, hau da, Donostian ingelesek eragindako sutea baino lehenagokoak, irudiak dituzten etxeak sute horretatik babestu zirela dirudielako. Adierazpen horietako bat 12. zenbakiko etxearen balkoiko barandan dago, eta Luis XV. estiloko boluta artistiko batzuen barruan dago. Balkoi horrek analogia handia du eta Baionako olagizonen adierazpen bikainetatik oso gertu dago. Bigarren adibidea benetan bitxia da, eta nolabait esatearren, bakarra da, svastika bikoitza delako, dimentsio handietako lau besok eta bigarren figura bat sortuz horien artean tartekatutako lau beso txikiagok osatzen baitute. Zentroa zirkulu batek osatzen du, eta hori ere bitxikeria paregabea da, bakarra. Gipuzkoako beste adibideren bat aipatu digute, baina ez dago horri buruzko datu edo marrazkirik. Hala ere, horrelako irudi asko egon behar dira, eskualde horretan apainketa-zeinu hori daukaten kutxa eta beste altzari asko daudelako.

Nafarroan ere leku askotan aurkitu dira, eta erreinuaren iparraldean ehunka adibide aipatu ditzakegu. Zugarramurdin, 1757an hildako Joanes de Iriarte jeneralaren hilarrian ikus dezakegu adibide bat, baita beste harri zabal batzuetan ere. Ripa-Latasan (Nafarroan), Jauregizaarrea etxean, baxu-erliebe batzuk daude:

Horietako bi horma-hobi edo nitxo batean daude, baina ezin da definitu zein objektu izan duen horrek.

Horietan, svastika ilargi erdi batzuen alboan ageri da. Beste batek etxe horren ateburua irudikatzen du, eta goialdean askotariko marrazkiak dituzten bi harri ditu. Bestea, Ostizeko (Nafarroa) puntu erdiko ate paregabe baten giltzarriaren goialdean dago, eta bi svastika eta IHSaren azpian, Ostizeko bizilagun ziren Pedro de Baraibarrek eta Maria de Ericek 1704an eraiki zutela dio. Bi irudi horien besoen artean koma batzuk tartekatuta izatearen bitxitasuna dute, apaingarri gisa. Beste adibide batzuk Espinalekoak (Erro bailaran) dira, eta ateburuaren gainean kokatutako bi plakatan daude. Batak 1865eko data du, eta horri esker jakin dezakegu hurbileko garaietan ere svastika erabiltzen jarraitzen zutela. Orreagako etxe batean ere adibide ezin hobeak daude, eta etxe hori, hain justu, Kolejiatarena da. Kalonjeen artzain-makiladun heldulekua duen ezpata-gurutzea eta beheko aldean marrazki artistiko batzuk ikus daitezke bertan. Azpimarratzekoa da Kolejiatan svastika zenbait lekutan dagoela, eta bereziki elizaren fatxadan. Adibideak biderkatu daitezke, Nafarroako iparraldean zeinu hori benetan hamaika lekutan ikus daitekeelako.

Svastika lerromakurra ez da soilik Euskal Herrian agertu. Beste herrialde batzuetan ere agertu da, baina noizbehinkako moduan eta intentsitate gutxirekin. Nahiko ohikoa da Biarnon eta Goi Pirinioetako bailara batzuetan. Saint Savinen elizaren atearen gainean dago, baita sakristian dagoen armairu batean ere. Lourdesera doan errepidean eta Betharramen inguruan, ateburuen gainean dauden hilarri batzuetan dago, apaindura gisa. Svastika lerromakur horiek Euskal Herriarekin lot daitezke gertu daudelako eta zeinu hori askotan agertzen den eremu jarraitu bat osatzen dutelako. L.Colasek aipatzen digunez, Fayauxen ere badago, Frantziako Aisne departamentuan, ateburu bateko giltzarrian. Alsaziako Goi eta Behe Rhinean dagoela ere badakigu. Tarmenkirchen (Goi Rhin) zenbait ateburutan agertzen da, eta data nahiko berria da, 1839koa. Geispolsheimeko (Behe Rhin) hegal bateko astazaldietan dauden svastikak ere ikus ditzakegu. Horrez gain, Oberdeutsche Zeitschrift aldizkarian Hugo von Preenen marrazki bat ikusi dugu; von Preen Ostenbergekoa zen, Braunautik gertu (Austria), eta marrazki horrek Tiroleko 1807ko aletegi bateko atea irudikatzen du; bertan, bi koloretan pintatuta izatearen bitxikeria duten zenbait svastika lerromakur ikus daitezke, hau da, bi beso kolore batekoak eta beste biak beste kolore batekoak pintatuta dituzte. Riff jaunaren ikerketan zeinu hori rosace a pétales-massues izenarekin jaso da, hau da, mazo itxurako arrosetoia edo arrosa-hostoak.

Orain arte azterketa honetan esandakoaz ondorio hauek atera ditzakegu:

- Svastika lerromakurra zeinu bereko aldaera lerrozuzenetik datorrela esateko frogarik ez dela aurkitu, baina baliteke horrela izatea.

- Svastika lerromakurra ez dela Euskal Herrian XVI. mendea edo XVII. mende hasiera baino lehen agertzen, nahiz eta horrek ez duen frogatzen lehenago existitzen ez zenik. Gaur egun ezagutzen ditugun harri landu gehienak garai horretakoak izan arren, oso litekeena da berreraikitzean desagertutako beste batzuetan inspiratu izana. Mende horietan euskaldunek svastika lerromakurra hedatzeko eta areagotzeko berebiziko asmoa izan zutela, nahiz eta ez dakigun horretarako zeuzkaten arrazoiak zeintzuk ziren; ziur aski gurutzearen adierazpen gisa erabiliko zen. Euskal Herrian svastika lerromakurra agertu zenetik, ez dela egon (gaur egun arte) svastika lerrozuzenaren adibiderik.

- Esklusiboki Euskal Herrikoa ez den arren, berezko apainketarako gai erabilienetako bat dela esan dezakegu. Horregatik, logikoa dirudi dekorazio elementu gisa betikotzea, eta hori da, hain zuzen, eta zalantzarik gabe, garai hauetan izan duen esanahi bakarra.

Erref. Pedro Garmendia: Anuario de Eusko-Folklore. 1934.