Kontzeptua

Alardeak

Nominalismo arazoa aspalditik dator. Adibidez, Irunen 1717an alarde hitzak izendatzen zituen bai erakustaldi militarra bai garaipenarengatiko prozesioaren ohorezko eskolta; halere, ongi bereizten omen ziren eginkizun biak. 1773ko udal ordenantzetan, berriz, derrigorrezko alarde militarrak eta prozesioaren ohorezko eskoltak bat zetozela eta bien jatorria foru-betebeharra ez baina 1522ko ekainaren 30eko garaipen militarra zela baietsi zen. Areago, Irunek 1785ean Historiaren Errege Akademiari helarazitako txostenean, borrokaren ondorioz alarde militarrak Irunen sortu eta, ohitura onuragarria zelakoan, Gipuzkoako gainerako herrietara hedatu zela ziurtzat zen.

Alardes

Dokumentazioari erreparatuta, askotan ez dago jakiterik alardea aipatzen denean zertaz ari ziren zehazki, batez ere urteroko eginbehar militarrak bakantzen hasi orduko. Ormaiztegin (Gipuzkoa) 1818an Corpus eguneko alardea prozesioko armadunen ohorezko eskolta zela ondoriozta daiteke, foru-milizia derrigorrezkoak praktikan jada desagertuak zirenez. Lanestosan (Bizkaia) 1728an, Corpus eta beste festa erlijiosoak "alardeekin, koheteekin eta argikuntzarekin, eta musika eta dantzarekin" egin ziren. Gipuzkoan eta Lapurdin, Corpus egunean egin ohi ziren derrigorrezko erakustaldi militarrak eta armadunen prozesio erlijiosoak. Bestela, Pazko biharamunean edo beste jai erlijiosoen egunetan egiten ziren alarde militarrak ere. Beharbada arrazoi praktikoengatik bien batuketa gertatuta, gerora areagotu dira nahasketak eta nominalismoak.

Nominalismoaren muina, ordea, ideologikoa da gehienbat, desfile folklorikoak eta militarrak funtsean eta esanahian bat direla aldarrikatzen den heinean. Nahiz eta alarde folklorikoen jatorrian erakustaldi militarrak bazeudela dioten aipamen zahar batzuk aurkitu (adibidez, Fausto Arocenak "foru milizien aztarnatzat" zituen), badirudite gehiago iradokizun eruditua garaikideen usteari jarraiki egindako baieztapena baino. Geroago ere aipatzen dira foru miliziak Bidasoaldeko alardeen jatorrian, baina beti Espainiaren eta Frantziaren arteko borroken testuinguruan eta garaipen militarraren ospakizunen menean.

Alardes
Halaber, testuinguru berean kokaturik, errekonkista saioak erresuma lehengoratzeko biderapentzat ez baina kanpoko etsaien erasotzat azaltzen zelarik, besteak beste Luis de Uranzuk zioen, foru miliziak desagertu ondoren Irun eta Hondarribiko alardeak jai huts bihurtuak zirela argudiatu eta gero: "Etsaia eragozteko, Madrileko gobernuak fio zirenez gipuzkoar eta nafarrengan, haiek autonomia zabala zuten beren indarrak mobilizatu eta gure mugaren defentsa planeatzeko tenorean".

Idoia Estornesek dioenez, tesi "foruzalea" Francoren errejimenaren ondoko Trantsizio garaian sortu eta zabaldu da, euskal abertzaletasunarekin batera zabaldu ere. Defendatzaile guztiz gehienak historialariak ez baina historia zaleak dira. Haien arabera, alarde folklorikoen jatorria, eta batez ere aldarrikapena, behiala euskaldunek omen zuten burujabetza militarra sikiera modu folklorikoan (sinbolikoan) iraunaraztea izango zen, Bigarren Karlistaldiaren ondoriozko foru-ezabapenak deuseztatutakoari nola edo hala eutsi nahian.

Alardes
Tesiaren berritasuna, bada, ez datza nominalismoan, eginkizun biak nahastea kontu zaharra baita, desfileei omen dagokien betekizun identitarioan baizik: folkloretik eta tokian tokikotik harago, euskal autogobernu militarra adierazteko jaiak lirateke. Hartara, datu historiko guztiak tesia berrestera makurtzen dira. Esaterako, ez da harrigarria maiz "euskal" edo "Euskal Herriko" foru miliziak deitzea, foru lurralde guztiek egitura berdina edo denentzat bakarra izan balute bezala. Era berean, "espainiarren eta frantziarren" arteko edo "mairu edo turkoen kontrako" (hauek, gainera, historikoki frogaezinak izaki) borrokaren jatorriari garrantzia kentzen ahalegintzen dira. Garrantzi handia ematen zaio Karlistaldien arteko eta ondorengo giroari, non foru ezabapenarengatiko frustrazioa nagusitu zen diskurtso politikoetan. Alabaina, suhartasun foralaren urte haiexetan alarde folklorikoek ezagututako berritasun eta loraldian garaikideek, eta bereziki antolatzaileek, ez zuten forurik aipatzen jatorri gisa, hain gutxi antolatzeko irizpide gisa; bai, ordea, garaipen militarrak: adibidez, Irunen XIX. mende bukaeran "San Martzial borrokako heroien gogorapenetan" argidun oinezkoak, zaldizkoak eta orga apaindu batek ere parte hartzen zuen alardean.

Foru erregimenetako alderdi militarra hiru sistemek osatzen zuten: mugaldeko armada profesional iraunkorrak (Iruñan, Baionan, Donostian, Hondarribian, Donibane Garazin eta goarnizio txikiagoetan); gerra-errekrutatze edo armadarako deiek (itsastarrenek bereziki); eta bertakoek beren lurraldea doan defendatzeko beharrak (lurraldean bertan ez ezik, batzuetan muga zeharkatuta ere). Gerra borrokaldi puntual sorta baino gehiago zenez, biztanle guztiek jarduten zuten militarren agintepean, baita emakumezkoek ere. Adibidez, Frantzia eta Portugaleko erregeen kontrako gerra zela eta, 1476an errege-erregina katolikoek bizkaitar guzti-guztiei eskertu zieten: "zaldun, kaparedun, andre, neska, baserritar, auzokide eta biztanleei, zeinek bere mailan zerbitzatu izana, bizia, diruak eta ondasunak arriskuan jarririk". 1636an, berriz, Gipuzkoako kapitain jeneralak gipuzkoar emakumeei erretiratzeko agindu zien, Lapurdin sartu eta Urruñako borrokan parte hartu ondoren.

Alardes

Etengabe gerraren beldur antolatutako sistema orokorraren baitan, bada, alarde hitza erabiltzen zen herri bakoitzak urtero antolatu beharreko gizon armadunen ekitaldia aipatzeko, guda izanez gero prest zeudela ziurtatzearren. Agintari zibilek egiten zuten agintari militarrena ere, hierarkia bera mantenduz: alkatea kapitain, zinegotziak sarjentu, eta abar. Eskubide eta eginbehar (isunak bazeuden alardean parte hartu ezean) haien subjektu armadunak auzokideak ziren, hots, tokian tokiko eskubide eta eginbeharren jabeak, ez biztanle hutsak; adibidez, kaparedunak, kaparetasuna eskatzen zen lurralde edo udalerrietan. Halaber, Gipuzkoan frantsesek, beren semeek eta beren bilobek (Irunen eta Hondarribian ehunka) galaraziak zituzten auzo-eskubide eta eginbeharrak, gerra izatekotan zein erregeren alde egingo zuten zalantzarengatik.

Alardeak konpainia bakarrean edo gehiagotan banatzen ziren. Jurisdikziopean herriak zituzten hiribilduen kasuan, konpainiak herrien arabera antolatzen ziren, beren agintari, banderak eta guzti, betiere hiribilduko agintari eta banderaren azpian, eta hiribilduan bertan. Hierarkia hark menpekotasun sinbolikoa adierazten zuelakoan, herri askok uko egiten zioten hiribilduraino joan eta bertako agintari eta banderaren menean agertzeari. Gatazka askoren ondoren, alardeak zeinek bere herrian, bere bandera eta agintariekin egiteko joera nagusitu zen, baita askatasun juridikoa lortu baino lehen ere: Antzuolak Bergaratik, Irun eta Pasai Donibanek Hondarribitik...

Alardes
1661ean, Ezkio Seguratik (Gipuzkoa) askatu orduko, kartzela eta pikota eraiki eta alarde bat antolatu zuen udal berriak. Hortaz, alarde militarrek garrantzi sinbolikoa ere bazuten. Oro har, herri-identitatea instituzionalki kuestionatu gabeko herriak izan ziren alarde militarrak bakantzen eta abandonatzen lehenak, XVII. mende bukaeran, gastuak saihestearren, foru aginduek behin eta berriro eginbeharra gogoratu eta aginduagatik.

Alardeek ariketa militarrak zekartzaten: tiroak, eraso-defentsa saioak, eta abar. Bolbora gasturik ez egiteko, askotan armadunen erakustaldi hutsak ("revista de armas") edota udalerriko arma baliagarrien zenbaketak ("reseña" delakoa) egitera mugatzen ziren.

Alarde hitzez ere ezagutu ohi dira bestelako obligazio militarrak, batez ere herrietako konpainiak, goian aipatutako ordena eta hierarkiari eutsirik, herrian bertan edo beste herri batzuetara joatea, erregetzako edo noblezia handiko pertsonaiei ohorezko eskolta egitera. Halakoetan ere osagai sinbolikoek garrantzi handia izan zezaketen, eta koreografian XIX. mendean guztiz folkloriko bilakatutako alardeetatik hurbilago egon zitezkeen derrigorrezko eboluzio militarretatik baino.

Alardes
Adibidez, Hondarribian 1701ean, Felipe V.ak muga zeharkatu zueneko ospakizunen artean, militar erara jantzitako 800 emakumezkok osatutako konpainia, zaldizko batzuek eta guzti, antolatu zen ongietorria egiteko. Hondarribiarrez gain, "beste menditarrak" (gipuzkoarrak?, hiribilduari lotutako beste herrietako emakumeak?) ere baziren; izan ere, kopurua hiribilduko armadun gizonen halako bi izango zen (goarniziokoak gabe). Emakumeen alardetzat hartu behar? Derrigorrezko alarde militarretan ez zen zaldunik izaten, ez eta uniforme militarrik ere. Egia da, ongietorri berean erregeri guardiak egiteko, irundar gizonen konpainiako kideak ere "galaz jantzirik" zeudela, eta 1615ean 1.400 lagunek ongietorria egina ziotela Felipe IV.ari, "dotore jantziez eta armez". Bestetik, Hondarribian bertan, 1745ean, Frantziarantz zihoan printzesa baten agurrean parte hartutako emakumezkoen konpainia bat "armen erabileran trebe" agertu zen: Agerraldi folklorikoa, militarra, biak batera, ote?

Alarde

Zentzu folklorikoan, bereziki garaipen militarrak urtero ospatzen dituzten desfileei egokitu zaie alarde hitza: Antzuolan, 920an Nafarroako Junkarian Kordobako kalifaren aurkako batailan antzuolar konpainiak mairuei bandera bat erauzi zielakoan (uztailaren hirugarren larunbatean); Elorrion (Bizkaia), bertako batzuek Lepantoko borrokan (1571eko urriaren 7an) turkoen aurka parte hartu eta Arrosarioko Amabirjinaren omenez; Hondarribian, frantsesek ezarritako setioaren altxatzea 1638ko irailaren 8an, bertako Guadalupeko Amari esker onez; Irunen, 1522ko ekainaren 30ean (San Martzial egunean) bertakoek etsaiengandik herria askatu izana; Tolosan, San Joan egunean, Beotibarren 1321eko irailaren 19an gipuzkoarrek nafarren aurkakoa.

Irun eta Hondarribian argi dago garaipen militarraren eta ospakizunen arteko harreman zuzena. Besteetan, zalantzan da, borroken ospakizunak direla ez ezik, herritar haien partaidetza historikoa bera ere. Elorrion alarde hitzaren erabilpena berri samarra da. Lehenago errebonbilloak deitzen zitzaien partaideei, eta gaur egun ere "errebonbilloen alardea" esamoldea erabiltzen da, seguru asko gainerako alardeen antz formala (armadunak) eta jatorri belikoa (benetakoa edo mitifikatua) duelako.

Alarde

Dena den, desfile folkloriko hauetan armadunen presentziak ez du zerikusirik garaipen militarrak ospatzearekin, ez behintzat haien jatorrian. Antzinako Erregimenean oso normalak ziren armadunen konpainiak edonolako prozesioetan. Adibidez, Irunen 1769ean, euritea atertzeko Ama Birjinari egindako eskaera-prozesioan, ohorezko eskolta eta mosketezko salbak egiteko, 25 lagun bazeuden, "ongi jantzita" (uniformatuta?), "militar erara, Unibertsitateko" (hiribildu ez zen herri mota) "bandera, ziztua, danborra eta guzti": alegia, alardeetan bezalaxe, baina askoz ere armadun gutxiago. Armadunen presentzia ez zen mugatzen izaera instituzionaleko desfileetara. XVII. mende bukaeran Oiartzunen (Gipuzkoa), San Nikolas (abenduaren 6an) bezperan ohitura zen gizonezko armadunen tropak gauez eskean eta kantuan ibiltzea. Goian aipatu bezala, askotan nekez bereizten ziren alarde militarrak eta desfile folklorikoak, alarde izenez aipatu edo gabe. Markinezen (Araba), Corpuseko prozesioan bi baleztarik parte hartzen dute: funtzio militarra zuen XVI. mendeko kofradia baten aztarna.

Alarde
Lapurdi eta Nafarroa Behereko Besta Berrietan ere armadunen presentzia ohikoa izan da.

XIX. mendean, Iparraldeko Besta Berriek eta Gipuzkoako alardeek antzeko eboluzioa ezagutu zuten: koreografiaren eite militarraren areagotzea. Xabier Itzainak dioenez, Besta Berrietan suzko armadunen presentzia Antzinako Erregimenean dokumentatua egon arren (badirudi han ere derrigorrezko erakustaldi militarrekin nahasian), gaur egun gehienek uste dute osagai militarrak Napoleonen "Grande Armée" delakoaren eraginez txertatu zirela. Su-armadunen gainbehera koreografikoak lagundu ahal izan du pertzepzio horretan, apika.

Alarde
Izan ere, gainerako osagai "militarrak" bai omen datoz orduko armadetakoekin, bai azaltzeko ordenan, bai janzkeran: musikari-banda, zapurrak, makilaria (danbor-jole nagusia), suiza, banderariak... Azken hauek, eta "kantiniersak", Zuberoako maskaradetara ere iragan dira. Armadun eta dantzari "arruntek", berriz, ohiko euskal jai-janzkera tipikoa daramate, Gipuzkoako alardeetakoen antzera, baina lore eta zerrendetan apainxeago: galtzak eta atorra zuria, gerriko eta txapel gorriak, palto edo txaketa iluna, espartinak (batzuetan zapatak...), eta abar.

Gipuzkoar Bidasoaldeko alardeetan ere, XIX. mendeko armada baten ordena, osagai eta janzkerak erreproduzitzeko joera nabaria da: banda; hatxeroak (Iparraldeko zapurrak); danbor-jole nagusia (banda oso baten buru, Iparraldean ez bezala); zaldieria eta artilleria (Iparraldean ez bezala: azken finean Besta Berri erlijiosoa da nagusiki); kantinerak, eta abar. Ez dago garbi kronologikoki Iparraldeak Hegoaldeari eragin zion, alderantziz, edo elkarri eragindako prozesu bat eman zen. XX. mendean, alardeetan, Besta Berrietan ez bezala, armadun, musikari eta kantineren presentziak protagonismo handia hartu du, kopuru aldetik eta ospe sozialean.

  • ARAMBURU, Antonio. Orígenes del Alarde de San Marcial: Las milicias forales. Donostia: Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala. 1987.
  • ARRIZABALAGA MARÍN, Sagrario. Alarde de San Marcial: origen y evolución. Irun: Casino de Irun, 2011.
  • ITÇAINA, Xabier. "Ezpata eta iguzkia: Itsasuko Pesta Berriak atzo eta egun". Dantzariak. 55. zb (2009ko urria).
  • KEREXETA, Xabier. Dime de qué alardeas. Argitalpen digitala, 2001. [Kontsulta data: 2011ko abenduak 15].
  • MORENO, Gorka, eta KEREXETA, Xabier (ed.). Bidasoaldeko alardeak: herria versus hiria. Bilbo: Udako Euskal Unibertsitatea. 2005.
  • URBELTZ, Juan Antonio. Alardeak. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia. 1995.