Kontzeptua

Guda Zibila 1936-1939

1931an kale arteko keinuren bat izanik hitz jariozko borroka besterik izan ez zena ("La República es la revolución que destruirá España; detenerla o perecer.", "La República es el porvenir y el bienestar de las clases trabajadoras. Conquistarla es dar pasos hacia el socialismo"), 1936an guda zabala izatera iritsi zen. Baina polarizazioa jada bere oinarrietan 1931tik ezarrita zegoen. Gainerakoan -eta Baskonia ez zen salbuespen bat- Europan hogeita hamarrekoan guda zibilaren inguruko ideologiek nagusi ziren; Clausewitz-en antzera gudua politikaren luzapen naturala zela uste zutenek; edo, baita, hura baino osasuntsuagoa, eta gaitza ezabatzea nahi baldin bazen, "bestea" ezabatzean zetzalako, ekidinezina. Bigarren Errepublika, bere gizarte-demokraziaz eta bere estatu integralarekiko proposamenaz, 2000.eko Espainian "autonomiena" zena, istilua bakez konpontzeko egindako ahalegina izan zen. Edo, zehatz eta egokiago esateko, hemeretzigarren mendeko estatu liberal zaharkituari garapen demokratiko, gizartekoi eta baketsuaren proposamena azaltzea zen. Ingalaterran, lortu zuten. Espainian -Europako beste toki batzuetan lez-, ez. Baskoniak horretan zeresan garrantzitsua izan zuen.

Garai hartako politika batzarraldiek, bestalde, aro bat baino, iragaitzazko denbora izanik, legebiltzarrekoez gain beste bide batzuk zituzten. II. Errepublikan zehar gotzainak, Euskal Barrutikoa eta Toledoko Primatua, konspirazio susmagarri zirelakoan bota egin zituzten; Estatu Nagusi Gorena nahastera (1935) iristen ziren eskuindar monarkikoaren hainbat konspirazio izan ziren, ezagunena, Sanjurjo jeneralak 1932an burutua; matxinadak ohiko ziren, 1934koa hedatuena izan zen, baina iraultza-ekimenak naroak baina sakabanatuak ziren; alderdi asko, gobernukoak barne, "hautestontzietatik haratago joateko" beraien miliziak eratzen zituzten; "desoinordetuen" "zilegizko" erabilera lez eliza- eta komentu-erreketa boladak zeuden; lurralde bat (Bizkaia) estatu matxinarazle izan zitekeen bere gotzaina, Mateo Múgica, kanporatu eta Elizaren aldezpenaren (1931ko udara) aurrean. Gauza guzti horiek 1936a eta erakarri zuena ulertzeko jakin beharrekoak dira.

JUT

1931tik 1936ra Baskonian ez zen matxinada-ekimen askorik izan. Ez, beste toki batzuekin erkatuz gero. 1934ko ahalegin iraultzailea, ez zen Bizkaiko eta Gipuzkoako industriguneetan nagusitutako greba bat izatetik gora izan, meatzaldean matxinada-keinurik izanez. Arrasaten (Unión Cerrajera-ko gerente eta Comunion Tradicionalista-ko ahalduna zen Marcelino Oreja eraila izan zen tokia zelako) eta Eibarren baino ez zen boterea hartzera iritsi. Hildakoak egon ziren, baina gudarosteak urrian 6an bertan lurralde guztia kontrolpean zeukan. Izan ziren beste keinu batzuk (Labastida, CNT, 1933; Nafarroan 'eskortegien' lehiak), baina, oro har, euskal ezkerra (Indalecio Prieto sozialista buru) leialtasunez errepublikarra zen. Beste hainbeste gertatu zen nafarrarekin. Eta noizbait matxinada ekimenik egin bazuten (Iruña, 1936ko otsaila) "Errepublikaren aldezpenean egina" zen. Adierazitako bere asmoa Baskonia "errepublikartzea" zen. "Gibraltar Vatikanoarra" (Prieto) desegitea, Baskonia espainiar Errepublikak osatzen zuen estatu sozial eta zuzenbidezko egitasmoan sartu zedila. Horretarako 1932tik aurrera autonomia Estatutuaren egitasmoa funtsezkoa zen.

Ez da gizarte- eta politika-eskumatarraren kasua, Baskonian karlismoari esker oso herrikoia. 1931tik -oso goiztiar- ekaineko hauteskundeetara bat eginda aurkeztu zitekeen errepublikaren aurkako koalizio bat eratu zen. Eta data horietatik lurraldea katolikotasunaren eremu, bere gotorleku, "Errepublika laizista"-ren aurkako balore haientzako Espainia berreskuratzeko, "berkonkistatzeko", leku bihurtu nahi izan zen. Espainiar Berrikuntza, muturreko eskumak bide horretan Bilbotik lanean gogor jardun zuen. Prentsa katolikoa ere (Bilboko La Gaceta del Norte eta El Pueblo Vasco, El Pueblo Vasco, Donostiakoa, Diario de Navarra Iruñekoa edo Gasteizko El Heraldo Alavés). Eta, zer esanik ez, aldien apreziazio berri bat eta inguruekiko bere sare zabalaren bitartez berpiztutako karlismoa. Karlismoak bere miliziak, erreketeak, antolatu zituen. Nafarroan koalizio hura Errepublika guztian zehar etenik gabe mantendu zen (Eskumatarren Blokea) CEDA barne (Nafar Batasuna).

Tesitura horretan, Euzko Alderdi Jeltzaleak -oraintsu batua- bere integrismo programatikoaren, bere autonomiazaletasunaren eta bere praktikotasunaren artean zalantzakor izan zen. Une horietan (1932,1934, 1936), bere autonomiatasun pragmatikoak irabazi zuen. Baina 1931n, eta 1936ra arte, karlismoak Errepublika saboteatzeko lankidetzat zuela uste zuen. Honek azaltzen du, neurri baten, Gipuzkoako bere lehenbiziko indolentzia eta 1937an Bizkaiaren eta euskal autonomiaren aldezpenean izandako ekimen ausarta.

Matxinada 1936ko otsailaren 16ko hauteskundeen ondoren abiarazi zen, dagoeneko agintekeriazko tentazioz eta Frente Popularrak gobernutik kendu zuen. Bere fakzio guztiak prestatzen hasi ziren. "Susmatutako" agintearen galerari irtenbide bakarra Errepublika agintetik bota eta "Estatu berri" batera bidean aritzea zela zalantzatiei sinestarazteko prentsa katolikoak, berezitasunez euskaldunak, bideratutako kanpaina, erabakigarria izan zen. Gizarte-eskumakoia seguru zegoen. Neguritik, José María Areilza-k, R.E.-koak, eta Ybarra-k horretan ziharduen; José Luis Oriol, bizkaitar industriagizona eta arabar jauntxoa, eta Rodezno-ko kondea, CT-koa, Diario de Navarra,-ko zuzendaria "Garcilaso", edo José María Urquijo, La Gaceta del Norte-koak, eragin pertsonal eta publikodun taldea osatzen zuten).

Karlismorik seguruenak Erreketeak prestatzen zituen. Berezitasunez Iruñean eta Nafarroan (squadristi erako maniobrekin, hiriak hartuz, edota inguruko mendietan). Baina, benetan, Euskal Herri guztian egiten zuten. Buruzagi bati, Fal Conde-ri, Donibane Garazin Batzorde Militar bat ezarriz Alfonso Carlos erregegai karlistaren bitartez, euren ahotsa ematean lehendabizikoak izan ziren. Eurak izan ziren Lisboan atzerriratuta zegoen Sanjurjo jeneralarekin harremanetan hasi zirenek. Agintekeriazko eta atzerabidezko asmodun aldaketa erabakigarria zuten helburu. Eskuin kontserbadoreak, diktadura baten bitartez giza-maila zaharrera leheneratzearen aldeko, bere ordezkotza gudarostearengan eta Mola jeneralarengan (Calvo Sotelo eta RE, berezitasunez; zeharka eta ausazkotasunez, CEDA; Nafarroan, adibidez, Eskuinekoen Blokearen bitartez) utzi zuen.

Karlismoak edo kontserbadoreek, banan, ezer gutxi egin zezaketen. Ados jarri beharra besterik ez zen. Eta, hau, Molak gobernu militarra eta Espainia guztitik zehar harreman-sarea kontrolatzen zituen eta karlismoak bere buruzagirik garrantzitsuenak eta errekete-unitate handi eta seguruenak zituen Irunean besterik ezin gerta zitekeen.

Molak, Fal Conde, Garcilaso edo Sanjurjo jeneralaren beraren bitartez esanezinera arte presionatu zuen. Azkenean, Rodezno, Oriol, Baleztena (bere zalantzaz), Martínez Berasáin eta beste tokiko karlista ospetsu askok uztailaren 15ean, Fal Conderi, Mola jeneralari, geroztik Fal Conde, arrakastarik gabe, aurka egiten ahaleginduz, aldekoa zitzaion irtenbide kontserbadore bat ezarri zioten. Egun horretan Erreketearen mobilizaziorako agindua eman zen eta Molak gudarostean zeuzkan harreman guztiak bizkortu ziren. Rodeznok, erabakia zuzenean Víctor Praderari jakinarazi zion. Etxabe-Sustaetak Gasteizera zeraman. Eta Bilbon José Maria Areilza izan zen agindua jakinarazteko arduraduna. Molak, bere aldetik, Alonso Vega teniente koronelarekin Gasteizen eta Carrasco koronelarekin Donostian, beste batzuekin ere Espainia guztian, hitz egin zuen.

Uztailaren 18a eta 19a erabakigarriak izan ziren. Botoak ez ziren aintzat eduki. Politikaren jarraipena armen bitartez egina izan zen. Miliziek eta militarrek ziren nagusi. Nafarroa eta Araba neurri handi baten errepublikaren aurkakoak izan zitezkeen. Baina erabakigarritasunez Gipuzkoa baino gehiago. Botoari zegokionez, Gipuzkoan otsailaren 16an EAJ-ren, Coalicion Contrarrevolucionaria-ren eta Frente Popularraren artean (hurrenkera horretan eta zati berdinez) banandu ziren. EAJ-k indar moderatzaile bezala jarduten zuen (eta katolikoa, ez bedi ahaztu). Baina Araban gehiengo gutxienekoa Hermandad Alavesa (%37; karlistak) zen arren, EAJ-k (%21) eta CEDA-k (%20) boto hura ere moderatzen zuten. Ostera, uztailean Donostia errepublikarra izan zen Gasteiz matxinatuena zen bitartean. Gipuzkoako hiriburua FP eta CNT-ren zati batek bereak zituen hiri-guneetan izandako ekintza armatu erabakigarriari esker izan zen "errepublikarra", arabar hiriburua erreketeen, bereziki errioxarrena, ekintza erabakigarriagatik matxinatuentzako izan zen bitartean. Bestalde Donostian, Carrasco koronel konspiratzaile militarraren nortasun elizkoia eta Gasteizen Alonso Vega teniente koronel ausartarena ere izan ziren. Egia esan, matxinada hasita, Iruña, halabeharrez matxinatuentzat zen, Ibaiaren eremu sozialista errepublikarra zen bitartean. Gipuzkoa eta Arabaren kontrola uztailaren ondorengo egunetan argitu zen. Donostian, miliziano sozialista eta komunistak Loiolako kuartelak menderatzea lortu zuten (Artzain Onean bilduta zeuden erreketeak sakabanatzen ziren bitartean). Gasteiz Erreketeek eta Alonso Vegak behin betiko kontrolatzen zituenen kuartelengatik menderatua zen. Bilbotik eta Donostiatik irten zuten zutabe bik lehenbiziko egun haietan Gasteizen erresistentzia handiegirik gabe sartzerik izango zuten. Manuel de Irujo beti damutu izan zen horretaz.

Baina bilbotar zutabeen ofizialen esperientziarik ezak eta Donostiako toki-istiluak, bien aurrepidea eten zuten. Donostiatik Eibar-era iritsi ziren, bertan indartu eta hornituz. Baina Gipuzkoako hiriburutik iritsitako albisteak etorrarazi egin zioten. Bilbotarrek Legutianora arte iritsi ziren. Baina, Arabako hiriburuaren gaineko balizko aurrerapen baten aurrean zalantzakor izanez eta Gipuzkoako zutabeen atzeraegiteaz jabetuz, atze-atzeka egin zuten Gasteiz presio horretatik aske utziz, uztailaren 4ean Orduña inguruan kontraerasoak antolatu izaterik izanez.

Honek zehaztu zuen gudaren geografia. Hiriburuetatik lurraldeak eta euren eragin esparrua ere, Ayalako bailararen kasua bezala, Bilbotik kontrolatua izanez, kontrolatu ziren. Gudarik ez zen, hala ere, itxaroten. Eskuko kolpe arin bat besterik ez zen izango zenik uste. Indarren orekak Espainia bitan zatitu zuen. Baskonia ere. Bizkaia eta Gipuzkoa Errepublikaren aldekoak ziren indar leialengatik behin betiko kontrolatuta zeuden, Nafarroa eta Araba matxinatuek kontrolatzen zituzten bitartean. Eremu batetik eta bestetik zio batekin edo bestearekin konpromisoa hartuta zeudenek zegozkien milizietara joateko ihes egin zuten. Euskal Herriarentzako, beste aipamen politiko batzuk gorabehera, guda, jasan beharra izan zutenen oroimenean gelditu zen sufrimendu- eta ankerkeria-mukurua izan zen. Baita mitifikatutako oroitzapenena ere. (Horrela, zio errepublikarraren militante eta historialaria izan zen Eric Hobsbawm-entzako edota G.L. Steer kazetariarentzako bere The Tree of Guernica-n . Oraindik, egungo belaunaldiek ere oroitzapenok kontraesankortasunez daramatzate (gudu krudel eta gogorrarena, eta baita askatasunaren aldezpenean egindako heroi-ekintza bezala), gertakarien azalpen arrazional baten bitartez kateatuak izatera bideratuta egonez.

Nafarroa, matxinatutako Espainiaren biriki eta bihotza izan zen. Bertatik irten zuten lehen orduan Madril erasotzeko bolondresak, bertatik tropen norabidea, Franco jeneralak zuzendutako afrikarrak izan ezik, bertatik eraso zitzaion Gipuzkoari, eta, geroztik Bizkaia estrategikoa, bertan antolatu zen matxinatuen lehenbizi normalizatutako finantza-sistema, bertan bere prentsa, Salamanca-k bere propagandarako buruzagitza antolatu zuen arte, eta bertatik irten zuten Estatu berriari euskarri bezala baliogarri izan zitzaizkion lehenbiziko erdi mailako taldeek. Araba bere eraginpean gelditzen zen. Matxinadaren geografia zen, karlismoak katolikotasun nostalgikoaren eta agintekeria modernoaren artean, beronen programaren arlo bezala "bestea"k baztertzea -sarraskitzea?- zela, bere egitasmoa saiatzen ahaleginduko zena.

Hala ere, uztailaren 19tik aurrera, aukera kontserbadorea benetako botereaz jabetu zen. Zutabeetako unitate guztiak gudarosteko ofizialen aginte betearazlearen pean gelditu ziren. Joaquin Baleztenak ohorezkotasunez baina maila exekutiboan Jose Martinez Berasáin-ek burututako Nafarroako Guda Karlistako Batzorde Nagusia (1936ko uztailaren 20a), Manuel Fal Conde-ren, nafar gazteek ez zuten ea ezagutzen eta ez zuten jarraitzen, baina bere aldaketarako nahiak azalduz amaituko dute, muturreko helburuekin baino, "Garcilaso"ren bitartez, Molarenekin bat gehiago zetorren.

Uztailaren 19an Iruñetik Madrilera gogo-bizidun zutabe batek, militarrek egoki kontrolatutakoa zena, García Escámez koronelaren agindupean irteten du. Ondorengo egunetan, Lizarratik edo Zangotzatik beste gutxiago antolatutako unitate batzuek irten zuten, batzuek euren kapilauen agintepean. Nola irudikatu era hobean "gurutzada"ren ideia?. Iruñeko zutabea joan ahala udalak botaz zihoan, besteak beste Logroñoko hiriaz jabetu zen, eta uztailaren 23an Cogolludo eta Jadraquen zegoen (Guadalajarako iparraldean), Madril Somosierratik 25ean erasotze asmoz.

Solchaga, Beorlegi eta Ortiz de Zárate koronelen eta García Valiño komandantearen agindupean zeuden beste indar batzuk, Oriako bailararen fronte guztiari eraso ekiteko uztailaren 22an Gipuzkoan sartu ziren. Loiolako kuartelen Donostiako setioak iraun zuen bitartean, aurrerabidea nahikoa azkarra izan zen. Beasainen, Tolosan eta Oiartzun-Errenterian aurrera egin zen. Baina, uztailaren 28an herriok hartuta izanez, errepublikar miliziak Errenteria eta Irunen artean posizioak hartu zituzten. Oiartzundik Donostiaranzko euren aurrerapena jarraitu zuen Beorlegi koronela bi mila gizon inguruko poltsa baten islatuta gelditu zen. Baina milizianoek, aginte militarrik gabe, aukera galdu egin zuten eta Beorlegik bere aurrerabiderako lerroak Irungo hirirantz, aurkitzen zen poltsa apurtuz, berreratzen ditu.

Irunen gaineko progresioa, milizia komunista, sozialista eta anarkistak aldeztutakoa, matxinatuen tropentzako oso garestia da. Oraindik eraso-zutabe txikian diren arren, jada hegazkintza eta artilleria era ugarian erabiltzen hasten dira. Irailaren 2an San Martzialgo gotorlekua erotzen da, 3an Irunek Behobia aldera irtenbideren bat aldezten du, baina 4an Donostiarantz joatearen agindua ematen da. Hiria, bonbaketen eraginez jada suntsitua, erre egiten dute. Beorlegiren indarrek 5ean sartzen dira. 6an Hondarribia menderatzen dute. Egun gutxitan Donostiarantz joko da, Babeserako Batzordearen erabakiz erresistentziarik gabe hustua izan ondoren, irailaren 13an menderatua izango da.

Data horretatik aurrera, egun gutxira, Gipuzkoako frontea gainbehera etorri zen. Zutabe batzuk Oriatik Debako bailarara arte aurrera egingo dute. Bere aldetik, Alonso Vega teniente koronela, Araban Bizkaiarekin zen frontea sendotuta utzi ondoren Arlabandik Deba garaira sartuz doa. Errepublikarrek (A.N.V.-ko unitateek) Albertia mendian arabar tropen atzealdea eteteko, lortu gabe, bertan hil zen Luis Rabanera errekete arabarraren buru zena, saialdia egiten ahalegintzen dira. Honetara, Gipuzkoako frontea Bizkaiko ubidean estabilizatuta geldituko da (Udalaitz-Elgeta-Intxorta-Kalamua-Saturraran).

Gertaeren nondik-norakoa aldatu zitekeen unerik izan zen. 1936ko abenduaren lehenbiziko egunetan gertatu zen. Azaroaren 30ean euskal-errepublikar gudarosteak Legutianora 29 batailoi igorri zituen. 2an, errepublikar hegazkintzak Numancia Errejimenduaren kuartela eta Gasteizen inguruan trenbidea bonbardatzen ditu. Aurreko egunean unitate erasotzaileek Legutiano gaindikatu egiten dute alde bietatik eta Gasteizerantz, gutxi babestua, aurrera egin ahal izateko egoeran zeuden. Horretara egin beharrean, aitzindari-taldea, ugaria benetan, Legutiano (Arabako Villarreal) erasotzeko, alfer-alferrik, gelditu egin zen, horretara errepidez bere unitate astun eta hornikuntzarakoei aurrera egitea ahalbidetuz.

Gipuzkoatik etorritako matxinoen indarrek eta Gasteizera trenez azkar garraiatutako tropa afrikarrak erasoaldiari bidea itxi zien. 6an Villarrealen inguruko hesia apurtu egin zuten eta operazioa behin betiko suntsitu zuten, nahiz eta borrokaldiak, geroago eta ahulagoak, urtarrilera arte jarraitu zuten.

Erasoa plan handinahi handiago baten zati zen, Bizkaian eta Santanderren kokatutako tropengatik osatutako hiru aitzindari lerroetatik abiatuta Mirandan bat egiteko Burgos eta Gasteizeko iparraldetik sartzea lortu zezakeena alegia. Horrela Madrilgo frontea deskongestionatu egiten zen, iparraldeko trenbide-gunerik garrantzitsuena okupatzen zen eta eremu errepublikar biak bat egitearen aukera ikusten zen, Aragoitik aurrera egin zezan beste ekimen batekin. Egoki aintzat hartuta, airezko gutxiagotasunarekiko eragozpenak, eguraldi txarra eta ekipamendua txarra ere gainditu beharra izan zuen. Egikari erabakigarria, hala ere, euskal-errepublikar gudarostearen oinarrizko antolaketa, batailoietan oinarritua, Francoren tropek jada brigada eta dibisioetan antolatzen ziren bitartean, eta ofizialen prestakuntza urria izan ziren. Borrokaldi hark iparraldean gudaren nondik norakoa aldatu zezakeen, eta, agian, Espainian. Izatez, ez zen horrela izan.

Bere aldetik, Molak hiru brigadaz osatutako indar garrantzitsua bildu zuen, Nafar Brigaden lehenengoa, 3. eta 4., apirilaren 2an Italiar Brigada Mistoa ere ("Gezi Beltzak"), blindatu, artilleria astun eta mendirakoa (130 kainoi eta obus), zapadore unitate eta 150 borroka-unitatedun base anitzetan alemanen agindupeko aire-indarra bildu zitzaizkiola. Erasoaldian zehar Nafarroako 5. eta 6. Brigadak eratu ziren. Euretariko bat talkarakoa, erabat garrantzitsua eta Bizkaiko ipar eta ekiaren artean kokatua. Madril eskuratzeko ezintasunaren aurrean, matxinatutako Estatu Nagusi Gorenak, euskal industriaren balio estrategikoagatik, eta borroka-fronte bat ezabatzeak zuen ondorio moralagatik ere, iparra erasotzea erabaki zuen.

1937ko martxoaren 31n gauez Bizkaiko frontean operazioak hasi ziren, aginte eremua, Solchaga jeneralaren agindupean eta Vigon koronela Estatu Nagusiko Buruzagi bezala, Gasteizen ezarriz. Molaren taktika, Iparraldeko Gudaroste Burua, bere 6. Atala erasoak egiten zituena izanik, garaitzekoa zen fronte-tokiaren ingurura tropa guztia bertaratuz eta artilleria eta hegazkindun bonbaketa asekorra gauzatuz, infanteriak oldar bidez menderatua izatearena zen. Bien bitartean, hegazkinek etsaiaren atzealdeko horniketarako lerroak suntsitu egiten zituzten. Euskal-errepublikar Gudarostearen aldezpen-taktika oraindik ere oinarrizkoagoa zen Nafarroako Brigaden erasoaldiari aurre egiteko hegazkintza eta material astunik ez izanagatik. Emandako agindua eustea izan zen. Egoera hori izan arren, erresistentzien aurka brigadek ekiten zioten bitartean, aldezpena aparta izan zen.

Hala ere, ekainaren 11an Aratxabalagañek (artilleriazko 140 piezekin, 100 hegazkinez, 30 batailoiz; bere garairako ikaragarrizko indarra zen) burdina-gerrikoa eten egin zuen, eta urriaren 19an matxinatutako tropek Bilbon sartu ziren. Aurreko egunetan huste irudiak, itsasoz eta lurrez, euskal diasporaren zati handi baten jatorria izan zen maiatzean Habana-n ontziratutako lau mila umeak bezala, izan ziren eta baita 1937ko apirilaren 1etik ekainaren 19ra arteko guda gertaerak izandako hainbat toki mitiko ere: Intxorta, Kanpanzar, Kalamúa, Sollube, Bizkargi, Peña Lemona, Pagasarri. Bilbora arteko matxinatuen aurrera egitea garatu izandako mendigainak. Eta batez ere, Gernika. Apirilaren 26an balio militar zalantzazko, balio militarrik gabekoa ez esatearren, eta eragin psikologiko handidun operazio baten, hegazkintza frankistak, alemana eta italiarra; Soria eta Alcalá de Henares-en basedun Savoia hegazkinak; VB -alemaniar bonbardatzaile esperimentalak- eta Burgos-en basedun Junker-52-ak, azoka egunez Gernikako hiribilduko biztanleria bonbardatu egin zuen, ehunka hildako izanez. Horrela Bigarren Mundu Gudan erabiliko zen jarduera zabaldu zen: herrien bonbardaketa.

Inolako helburu militar berezirik gabe, etsaiaren moralean kalterik handiena zuten helburu, horretarako, herritarren artean sortuko zuten hilkortasun ikaragarria aintzat hartu gabe. Edo, hobeto esanda, gudarien morala birrintzeko neurri bezala biztanleria horren baitan kalterik handiena egitea bilatuz. Ez zen militar edo ekonomia helburudun bonbaketa bat. Guda betea zen. Baliabideak gogoan hartu gabeko etsaiaren erabateko suntsiketa nahi zen. Geroztik, nazioen artean erabili izan zena, Espainian nazionalen artean erabili izan zen. Guda zibila zerbait gehiago izan zen. "Espainiar-aurkako gorri-separatista" taldearen aurkako gurutzada bat izan zen. "Nazionalen-aurkako", komunistak, anarkistak, separatistak, guztiak zeuden "naziotik at". Suntsitzeko erabilitako bitartekoek ez zuten ardura. Gauzak ikusteko modu hori atzealdean ere erabili zen.

Euskal lurraldean Bilbo menperatzearekin bukatu zen guda, nahiz eta euskal-errepublikar gudarosteko tropek, atzera eginez, borrokatzen jarraitzen zuten -gogorik gabe jada- Santoñako poltsan behin betiko errendizioa (Santander, abuztuaren 26a) izan zenera arte. Unitate nafarrek aurrera egiteari iparraldetik ekin zioten. Errepublikarrek Belchite berrerasotzen duten arren matxinatuei bost egunetan aurre eginez eustea besterik ez zuten lortu. Solchaga koronelak lau nafar brigadez irailaren 1ean San Vicente de la Barquerako frontea apurtzea lortzen du. Asturias isolatuta gelditu zen (errefuxiatuek eta hornikuntzarako eragozpenak). Hala ere, 75.000 armadun gizonez, erresistentzia irmoa izan zen. Hilabete oso bat (urriaren 10a) igaro zen aldaketa erabakigarria gerta zedin Sellako frontea etetean. Arriondas -ek eta Infiestok Gernikak izandako zori bera izan zuten: Condor Legioak (Gijon-eko nasa bonbaketa gogor baten menpean izan baitzuen) suntsituak izan ziren. Urriaren 17an Asturiasko Kontseiluak egoera oso txarretan hustea erabaki zuen. Gudarosteko koadro esperimentatuenean hustu eta suntsipen estrategikoetarako hiru egun behar zituzten. 1937ko urriaren 21ean, Nafarroako IV Brigada Gijon-en sartu zen.

Funtsean erreketez osatutako Baskoniako matxinatutako indarrek Franco-rentzako (Mola jada hil zen) indarrak beste toki batzuetara igorriz fronte zail bat suntsitzea lortu zuten, ekonomia eremu estrategiko bat emateaz gain (Bilboko Labe Garaiak) bere lehenbiziko garaipen esanguratsua eskainiz.

Izatez, Nafarroatik eta Arabatik, lurralde bezala. Gizarte bezala Gipuzkoa eta Bizkaia, bestalde 1936ko urritik eta 1937ko ekainetik hurrenez-hurren era berean espainolak eta frankistak izanez, zatituta egon ziren bezala zatituta zeudelako. Eusko Jaurlaritzak eta errepublikarrak ordezkatutakotik erabat ezberdina zen irtenbide baten alde borrokatzen baitzen. Neurri baten herritar xumeak izan ziren, "Errepublika Laikoa" erlijio katolikoarekin identifikatu eta beraien baitakotzat hartutako mundu batenganako etengabeko eraso bezala ulertu zutenak. Zentzu horretatik zihoan asko-gutxi eskuineko muturrekoak (Baskonian sakon sartu zela; Ezkio (Ezkioga), Jesusen Bihotza, San Francisco Javier) ziren taldeek aurreko urteetan zehar jakinarazitako diskurtsoaren nondik-norako guztia.

Bazeuden, baita, Europan pujantak ziren (ikuspegi katolikotik, baita) agintekeriaren molde berrietara tradizionaltasunetik edo eskuin liberal kontserbadore esparrutik garatu ziren profesional eta erdi mailako jendeak ere. Eta "zuduen sindikatua" eta Alemania nazian edo Italia faxistan onartutako antolatutako langile-mugimenduaren suntsiketa eta ekonomia-nazionalismoaren irtenbideak atseginez ikusten zuen enpresa eta finantza mundua zeuden. Egia esateko, desorekatutako koalizio bat zen. Lehenengokoek, herritar xumeek, gudaren ahalegin militarra lehenbiziko lerroetan jasan beharra zuten bitartean, erdi mailakoek, alderdien zuzendaritza eta ekonomia botere-taldeek, bereziki frankistek Bilbo menpean hartu izan zutenetik aurrera, aparatu politikoa atzeguardian antolatzen zuten. Ez beti talde bat bestearekin bat etorriz. Militarrek koalizio hartan nolabaiteko diziplina ezartzea lortzeak ez du egitasmo ezberdinen artean eta botere desberdinak zirenen artean desadostasun sakonak eman izan ez zirenik esan nahi.

Nafarroan, esan den bezala, Salamanca-ko agintetik era autonomoan jardun zuen lurralde erakunde bat eratu zen, Eusko Jaurlaritzak Errepublikako Gobernuaren agintearekiko jardun zuen bezala; gudaren ondorioak: Nafarroako Guda Karlistako Batzorde Nagusia. Azken baten, beti aldarrikatu izan zen Nafarroaren foru-izaera. Foru tradizioaren, XIX. mendeko guden oroitzapena eta europar agintekeri berriaren konbinazioaz ziharduen. Bera izango da soldaduak lortzeko antolatekarekiko arduraduna eta baita Nafarroako zuzendaritza politikoa ere (beti izan zuen bere lurraldetik irten zuten tertzioekiko kontrola, bere Estatu Nagusia iraunarazi egin zuen eta Fal Condek ezer egin orduko ere akademia militar bat eratzeko urratsak eman zituen) bereganatuko duena.

Bere esku izan zen ekonomia-antolaketa eta ogasunaren zuzendaritza, Aldundiarekin batera; horretarako Credito Navarro, la Vasconia eta Nafarroako eta Iruñeko Kutxen laguntza izan zuen. Bera izan zen arduraduna, bere zereginak Estatuaren, alderdi naziak, NSDAP-k, egindakoaren era berean, Estatu alemaniarrarekin nahasten zen, udalerrien berrantolaketaren era aldez aurretiko administrazioarekiko erregularrak ziren erakundeei gainjarriz, kargu publikoak edo Errepublikaren aldeko ziren funtzionarioek garbituz, eta bere erakundean Iruñeko Orfeoitik hasi eta Merkataritza Ganbarara arte sartzen jardunaz. Bere polizia zuen, gero Estatukoarekin nahastuko zena, eta baita informazio-zerbitzua ere. Nafarroan izaera autoritariodun estatu txiki bat antolatu zen; edozelan ere Salamancari leiala zitzaiona. Franco-k, keinu kastrense eta totalitarioz talde eta alderdi guztiek FET de las JONS-en bateratzea erabaki zuenean (1937ko apirilaren 19an), Rodeznoko Kondearen eta Martinez Morentin-en (1937ko apirilaren 12a) laguntza izanez Martinez Berasainekin negoziatu zuen, eta ez Fal Conderekin. Hau da, nafar karlismoarekin negoziatu zuen. Aurretiaz, apirilaren 4an, Fal eta On Javierren karlismoaren bide-aldaketa eskatzeko nafar ospetsuen batzarra bildu zen.

Sintonia haren ordez, batzorde nafarrak euskal lurraldeetan politika-mugimenduak kontrolatu zituen. Gipuzkoar eta bizkaitar Guda-Batzordeek behin kontsulta egin ondoren eratu ziren, nahiz eta Jose Maria Oriol-en nortasunak bigarrenean deskonfiantzaren bat sortzen zuen. Lurralde haietan eratutako errekete-unitate berriak zuzenean kontrolatzen zituen, bere agintariak izendatuz. Egoitza Gasteiz-en ere zuen Radio Requeté izeneko bere irratia izan zuen. Bilboko El Liberal egunkaria Pensamiento Navarron erabili ahal izateko konfiskatu egin zuen, laguntza ekonomikoak lortu zituen El Pueblo Vasco eta baita Donostiako. Diario Vasco-rentzako ere. Eta Paris-en bere ordezkariak izendatzera iritsi zen. Arabak nafarren itzalpean, Gipuzkoa eta Bizkaia politikoki kontrolpean izatera iritsiz, matxinatuek kontrolatutako beste lurralde batek bezala zuhurki jardun zuen. 1937tik 1938ra artean Eladio Esparza kazetari nafarrak eta Jose Mª Elizagárate tokiko politikariak arteztutako forutasun totalitarista, mugikortasun sendoko alderdi bakarra, nazio-katolikotasun liturgiaren sendogarri, gizarte zibileko organo guztietan zuzeneko parte hartzea, Estatu-alderdia nahasketa, katoliko-foralarekiko ideologia ofiziala, herritarren ibilia martxa edota Angelusaz etendako kale-megafonia, etab., moduko baten muturreko esperientzia bakarraren ahalegina egin arte.

Forutasunetik eta auto sakramental barrokoetatik igarotako faxismo batez hitz egin ahalko litzateke. Eladio Esparza -Diario de Navarrako zuzendariordea izan zena, eta Iruñeko lehen orduko ospakizunik ikusgarri batzuen sustatzailea- Gobernadore Zibila izendatua izan zen. Berehala F.E.T.-ko Ordezkaria Jose Maria Elizagarate izendatu zuen, eta handik gutxira, Ahaldun Nagusia. Formula hark, muturrekoa izatearren, ekonomia ganbarekin, profesio elkarteekin, eta tokiko hainbat interesekin ere talka egin zuen, baita mugikortasun gogorra eta gezurrezkoa eta baita errepresio ikaragarria pairatzen zuten herritarren interesekin ere. 1938ko udaran Ministroen Kontseilutik moztua izan zen eta larderiazko apolitikotasun xededun eta paternalismodun, mugikortasunik gabeko atxikipen hauskaitzduna, erlijioa eta ohitura onak tradizio balorez eratutako formula batengatik ordezkatua izan zen. Aurrerantzean behin betiko frankismoa izango zena.

Guda "ateotasunaren gaitza ekiditzeko" egiten zen. Atzealdea, zentzu horretan, frontearen -nahi baldin bada, gogorragoa- luzapen bat zen. Espetxeratu egiten zen eta "bestea" -sozialista, errepublikarra, komunista, anarkista edo abertzalea- Errepublikaren aurka armetan altxatzera eraman zituen egitarau politikoaren beraren alderdi bezala, desagerrarazi egiten zen. Horrela gertatu zen ikaragarrizko hilketa, espetxeratzea, deportazioa, funtzionario eta langileenganako garbiketa, eta egiaztatutako edozein disidentziarekiko errepresio nagusia edo, kasu askotan, goganbehartutakoa, Nafarroan bakarrik gai politikoengatik ea 3.000 hildako, oro har prozesurik gabe, guda aldiko urteetan. Guztia "gaitzaren behin betiko erauzketa" zela eta. Ekimen hura "beste Espainia" sistematikotasunez zigortzearen helburua besterik ez zuten Erantzukizun Politikoetarako Epaitegiekin Francoren erregimenaren zati bezala instituzionalizatuta geldituko zen.

Guztia "Covadonga berri" hartatik berreskuratutako Espainia katoliko batengatik. Eliza euren alde izatea ezinbestekoa zen. Eta horrela izan zen. Prelatu biak, Mateo Múgica gipuzkoarra eta Marcelino Olaechea nafarrak, katoliko-abertzaleen (E.A.J.) "desertzioa" salatuz, nazional-katolikotasunaren bide berean pastoral bat idatzi zuten. Hala ere, ez ziren abade abertzaleen garbiketa orduan oso malguak izan. Berezitasunez, monseñor Múgica, jada Jose Luis Oriol-ekin aurrez-aurre egon baizen. Misio-zereginak zirela eta, Vatikano-ra bidaia bat antolatu zitzaion eta extraterratuta gelditu zen. Mugikak alde egin zuen unetik aurrera eta bikario nagusi bezala Perez Ormazabalen izendapena egin zenetik aurrera, Elizbarrutiko eliza-egituraren erabateko berrantolaketari ekin zitzaion, bereziki gotzaindegian eta Seminarioan, 45 abade atxilotuta zeuden Nanclares-ko espetxean, beste hainbat atzerriratu egoteaz gain, etab.

Guda baten garaipen militarrak, edonolako disidentzia keinuren aurkako polizia aparatu sendoak eta gizarte-onarpen garrantzitsua zeukan lurralde baten matxinadaren alde agertu ziren errotik errepublikaren aurkakoak ziren herriko sektore, negozio- eta industria-burgesia gorena eta erdiko gizarte-mailak lehendabiziko urte haietan frankismoaren garaipena erantzunezina izan zen. Hau, Espainiako lurraldean oposiziorik egituratuena izan zen arren, gizarte-laguntzaz, eta aldi berean, sendoagoak.

Bere sustraitzea izaera totalitariodun Estatu baten eta italiarren ekonomia autarkikoaren eredua jarraituz Primo de Riverak zabaldutako tradizioaren araberako erabat interbentzionista eta nazionalista izaerako ekonomia politika baten egitaratzean oinarritu zen. Estatuaren antolaketari buruzko bere asmoei dagokienez ideologia ofizial berriaren euskarri eta oinarri zen izaera tradiziozaledun espainiar nazionalismoak burututa zetorren. Borbonen arroztzaile-tik baino Austriarren Espainiatik hurbilago zegoen Espainiaren ideia tradizional batetik, foraltasunaren kontzeptuari tokia eman zitzaion. Horrek, Nafarroa eta Arabako lurraldeei ekonomia eta administrazio ahalmen esanguratsua eman zieten. Gipuzkoa eta Bizkaia, ostera, ikusi dugun bezala zigortuak izan ziren.

Baskonia izan zen, muturreko taldeek, nafar karlisten Batzordearen interesek, Neguriko gizonen eraginak eta gizon berri sendo ziren militarren arteko tentsioaren eraginez, Estatu Berria antolatzen hasi zen lehendabiziko tokietako bat.

Bizkaiko Labe Garaiek 1937an zuten mineral-burdin kontsumoa, Eusko Jaurlaritzaren guda ahalegin bete-betean, 195 mila tonara arte jaitsi bazen, 1933ko krisia urtean izandako 329mila tonen aldera, 1938an ekoizpena 461 milara igo zen, Bilbo jada matxinatuen menpe zegoelarik. Beraz, ehuneko 136ko gorakada; harrigarria. Zementu kontsumoa urtealdi berean 37 tonatik 109 tonara igaro zen; ehuneko 195eko gorakada. Finantza esparruari dagokionez, Madrilgo Burtsan 1933tik 1944ra bitartean errenta aldakorraren kontratazioa bosten batera jaisten bazen eta erdia Barcelonan, Bilbon seigatik biderkatzen zen eta errenta finkoa hogeita hamarrengatik. Bilbotar bankaren onurak 1935ean 24 milioi pezetatik ea 143 miliotara jaso ziren 1948an. Matxinatuen Bilbo, diruaren hiriburua izan zen.

Euskal Herrian finantza ekimen eta ustiapena berreskuratzea ikaragarria izan zen, bereziki Bilbon, baina baita Gipuzkoako metalgintzan ere. Bestalde enpresa handien eta banketxeen onura-tasa ere, bereziki Bilbao eta Vizcaya. Horretara, Chabarri, Gandarias, Urquijo, Ybarra, Ampuero, eta beste hainbat antzeko bizkaitar familia handiek erregimen berriarekin beraien egoera berretsita ikusi zutenez, erregimenari biziki uztartu zitzaizkion -katalanek bezalako enpresa-talde batzuek baino neurri handiago baten-. Gerraosteko ekonomia hedapen arin hura errotiko nazionalismo ekonomikoarekiko politikan oinarrituta egon zen. Erregimeneko goi agintariek nazio kudeaketa ekonomikoaren eredugarri bezala bultzatutako autarkiaren aldia izan zen. Italian indarrean zegoen eredua zen, eta bertatik hartu ziren oinarriak, erakundeak eta baita legegintza eta araudia ere.

Oro har euskal industriak eta, berezitasunez, bilbotar finantza eta industriagintza ekonomia-egoera hura ustiatzeko egoera ezin hobean izan ziren. Euskal abertzaletasunaren erabakiz 1936ko irailean eta 1937an matxinatuen eskuetan eroriz zihoan iparraldeko industria estrategikoak ea bere kapital organikoa ukitu gabe mantendu zuen, horretara etsaiaren agindupean erori zitezkeen industria estrategikoen ustiaketa ahalmena gauzaeztantzeko errepublikar gobernuaren agindua hautsiz. Labe garaiak 1937an bertan lanaldi betean jarri ahal izan ziren. Ontzitegiak, industria kimikoa eta lehergailuena ere, burdingintzakoak eta trenbide-materialenak eta ontzi-enpresak eraikuntzari aurre egin ahal izateko (lehenbiziko unetik Mugikortasunaren eta Eransketaren Batzorde Militarren pean) gertu izan ziren. Beste hainbeste gertatu zen euskal finantza sare sendoarekin: Banco de Bilbao-k, Banco de Vizcaya-k, etab. eta bere Aurrezki Kutxek laster eskuratu zituzten errepublikar jaurlaritzak konfiskatu zizkioten esku-diruak. Bere aldetik, Arabako Kutxetako batzuk eta Credito Navarro ere lan horretan lankide izaten bazetozen.

Lan arloari buruz, hasieran urritasuna zegoen arren, lan-erritmo zorrotza ezarri zitzaion eta etengabeko ordutegien gehikuntza zorrotzak ezarri zitzaizkien, horrek guztiak ezinbestean soldatetan eraginik ekarri beharrik ez izanez. Ez zegoen, jakina, erantzuteko gaitasunik ere. Lehengaien horniketan estuguneren batzuk izan ziren eta argi indarraren horniketan murrizketak izanak industria korapilatsu haren hazkundearen aukerak gutxitu egin zituen. Bizkaiko Labe Garaien (Saguntoko Siderúrgica Mediterranea-ren kontrolaz jabetu zen, Valencia-n, 1940), Firestone-ren, Babcock-Wilcox, Sefanitro (ongarrien ustiaketa kontrolatuz), Iberduero-ren (1944an Hidroelectrica beste enpresa batzuekin bat egitean sortua eta, Espainiako argi-indarraren ustiaketaren zati handi bat bere kontrolpean izanik), eta Banco de Bilbao eta Vizcayaren unerik garrantzitsuena zeneko aroa izan zen.

Baina, ustiaketak ahuldu zeneko garaia ere izan zen, besteak beste patronalaren txostenetan azaltzen zen bezala "depauperación física del obrero por alimentación deficiente" zioarengatik. Gose eta inflazio garaia zen; 1936tik 1946ra bitartean isilpeko prezioen indizea hamarregatik eta ogia hogeigatik biderkatuz, soldatek %19 bakarrik gora egiten zuten bitartean. Horrekin, erosteko ahalmena hamarrenera murrizten zen. Ogia, ikatza, haragia edo arraina bezalako behar-beharrezko ekoizpenik ezagatik gose eta arrazionamendu garaia zen. "Jaki bakarreko" egunak , "erre" gabeko egunak. Guztiak guda-ekonomia eta arrakasta erlatibozko baten testuinguruan.

Gudak, Herriaren baitako gizarte-sarean ondorio suntsitzaileak izan zituen. Biztanleriaren tokialdaketa masiboak erakarri zituen (hamasei mila gipuzkoar inguru Bizkairatu ziren 1936 eta 1937 bitartean eta beste hainbeste milaka atzerriratu Frantzian urte-aldi berean). Atzerriari, atxilotuak, egoera zailetan beraien etxeetara apurka-apurka joan izanak, exekuzio sumarioak eta gudako bajak gehitu behar litzaizkio. Gudatik zetorren zuzkidura-eragozpenak gudaz geroztik potentzia aliatuek jasanarazitako blokeoari aurre egitea are gehiago zaildu zuen.

Estatu totalitario espainiarra lau zutoinen gainean antolatzen zen:

  1. Naziek izendatu zuten Gleichschaltung, gizarte berdintasunerako organoek, Estatuaren elkarte-engranajean pertsona oro integratzen zuena
  2. Estatu-erakundeen antolaketa korporatibo bat
  3. Estatuaren ideologia -Nazio-mito bezala- eratuz, nazioa, beronen helburu eta zeregin propioarekin identifikatu zezan, eta, laburpen gisa, nazioaren aurkako elementutzat izendatutako edozein disidente gizarte bizitzatik kanporatu.
  4. Gauzen ulermen hura biztanleriaren aurrean handikeriaz ikustarazi zezan mundu sinboliko eta gurketazko bat garatu. Bere exekuziorako, herriz herri, parrokiaz parrokia, alderdi bakar bat eta historian helburu bakar bateko nazio-komunitatea sortzearen ideia, Falange Española Tradicionalista y de las JONS; 1942an, besta egitate batzuen artean zauritutako eta lehergailudun Begoñako gertakari larri batek sortarazitako elkarrekiko desadostasuna izan arren.

Hori guztia 1937tik aurrera gorpuzten joan zen Baskonian. 1938an jada -eta 1939ko legez- aisialdirako elkarte guztiak (Vitoriana de Espectáculos S.A., el Orfeón Pamplonés eta antzekoak Baskonian zehar) geroago "Obra Sindical de Asociación y Descanso" izenekoan txertatzera iritsiko ziren (italiar Dopolavoro-ren antzera). Bertatik, guda amaituta, langileen kirol ekintza guztiak (futbol, gimnasia,etab), eta aisialdirakoak (txangoak, udaroko oporraldiak, etab.) antolatzen joango dira, "gizaki ekoizlearen" ekintza guztiak gobernutik sustatutako erakundeetan integratzeko asmoz. Jarduera hura -eta baita ondorengoak ere- Lanaren Foruak iradokitu eta araututakoa izan zen, Carta del Lavoro-ren espainiar bertsioa, 1938ko martxoan onartua, Baskonia eta Espainian aztarna sendodun gizarte-katolikotasunaren elementudun materialismo marxista eta kapitalismo liberal bezala izendatutakoen arteko erdibide bat aurkeztea helburu zuen nazio-sindikalista izaerako konstituzioaren proposamena izan zen.

Hasiera baten biztanleriaren artegiratze jendetsuaren egitasmoa hura gauzatzearen ahalegina Ministerio de Organización y Acción Sindical izenekotik egin zen. Baina lurralde bakoitzean, behin CESO, ONC eta falangisten CONS.-aren hondarrak irentsi zirenetik aurrera, behingoan antolatu ziren "zerbitzu sindikalak". Hori guztia apirilean dekretu bitartez "Central Nacional Sindicalista" (C.N.S.) bezala sortutako erakunde sindikal handi baten integratu eta FET-eko Lurralde Ordezkariaren ikuskapen zuhurraren pean izanik. Bertan integratu ziren baita patronalen erakundeak, Ekoizleen Bizkaitar eta Gipuzkoar ligek zailtasunez bizirik irten bazuten ere, Merkatal eta Nekazal Ganbarek, Elkarte Profesionalek, eta beste ekonomia- eta aisialdi- erakundeek ere.

Lan munduaren eguneroko bizitzaren arlo guztietan ekimen pribatua ordezkatuz biztanleria enkoadratzera zetorren antzerako zeregin bat betetzera etorri zen emakumeen artean "Sección Femenina", Etxerako Eskola deitu izan zutena sortuz eta baita abesbatza eta dantza etab. atalak ere; eta gazteenak ziren belaunaldien artean Frente de Juventudes, Gazte Etxeak herri eta hirietan eta, batez ere, udararako akanpalekuak. Estatuaren kontrolpetik at ezin inolako gizarte-ekintzarik, ez eta pribaturik ere, garatu zitekeen. Nazio komunitateko kideen sozializazio guztia Estatuak bere eskura zuen erakunde-sarearen bitartez ikuskatu beharrekoa zen.

Espainia katolikoaren ideia hori indartzera Euskal Herriko zaindari eta Ama Birjinarik herrikoienen koroatze jendetsu batzuk (1937ko abuztuaren 15ean aita sainduaren nuntzio zen Antoniutti monsinoreak burututako Begoñako Amari egindako irain-ordearen jardunetik hasita) etorri ziren. 1941eko irailean Arabako zaindaria Estibalizko Ama izendatzen da. 1943an Estatuaren ordezkotzarik gorena (Franco Jenerala) Arantzazuko Ama ohoratzera joan zen bere egunean. Eta 1952ko irailean Aldundi nafarrak ospe handiz Uxueko Amaren koroatzearen ospakizun jendetsua antolatzen zuen. Baieztapen patriotiko gisa ekitaldi handi bezala antolatutako Korpuseko Prozesioak, Jesusen Bihotzarenak, edota Aste Santukoak; 1941eko jabierada (Javierrerako nafar gazteen erromesaldia, Nafarroako San Francisco zaindariaren sorterria), 1936ko gudako gurutzadaren luzapen bezala sortua, kale gorrian kanpaina mezak, Gurutze-bide jendetsuak (1940an Bilbon ospatu izan zenaren antzekoak), Jesusen Bihotzaren irudien berrezarpena, Eukaristia Kongresuak, Misio publiko eta masiboak (misio barrokoak gogorarazten zituztela), guzti horrek garaiko jendeari etengabeko gogo bizi patriotiko eta erlijioso moduko baten bizi eragiten zion.

Dahrendorfek esaten duenetariko bat gogora ekarriz "herritarraren" bizitzako ekintza bakoitza eta minutu bakoitza Estatuaren araudi eta kontrolaren menpe aurkitzen ziren sistema bat zen. Izpiritu katolikoagatik biztutako nazioaren irudikapen bezala bere burua ikusten zuen Estatua zen. Horrela antolatu izandako egitura horren gainean botere sistema bat eraikitzen zen. Finantzen eta industria eremuari buruzko Euskal Herrian hiri handiei zegozkien alkatetzak eta lurralde mailako erantzukizundun karguak ere bete zituena izan zen. Careaga, Ybarra, Lequerica, Oriol, Areilza, Rodezno, etab.-ek Estatuaren egituretan mailarik gorenak lortu zituzten.

Hau erregimenari atxikitako jendearengan gertatzen zen, atxikipenez edota akomodazioz. Beste gauza bat da gobernuaren era autoritarioari aurka egiten zietenekin -edo iritzi desberdineko izateagatik- zer gertatzen zen. Integraziorako ahaleginen bat egon arren, kristau barkamena baino haratago joango ez zena, kasuotarako tratamendua jazarpena eta beraien jarduerekiko eta baita beraien oldozmenagatiko zigorra ere. Hura guda egoera jarraitukoa izan zen: irabazleak zeuden, onurarako eskubidea, esparru guztietan, bereganatu zutenek izanik, eta menperatuek, beraientzako apurrak ere opari izanez. Hori zen bizitzaren ekintza bakoitza burutzen zuen eta legegintza bera iradokitzen zuen gauzen egoera. Askatasunik eza erabatekoa zen: ez prentsa askatasunik zegoen, ez askatasun sindikalik, ez elkartzeagatikorik eta ezta adierazpenarekikorik ere. Giza eskubideak sistematikoki hautsi egiten ziren. Eta aldamenean gelditzen da muga gaindituz frantsez internamendu-zelaietan nekez bizi eta atzerrian iraun beharra izan zutenen historia.

JUT

Baskonian 1936ko otsail-martxoko hauteskunde legegileen emaitzek politika borroka triangeluarra adierazi zuten: Iraultzakontrako eskuindarren blokeak (Comunión Tradicionalista, Renovación Española eta CEDA) zortzi diputatu lortu zituzten (Nafarroatik zazpi eta Arabatik bat); EAJ-k, erdigune politikoan kokatuta, bederatzi aulki lortu zituen (bost Bizkaian eta lau Gipuzkoan), eta Frente Popularreko ezkerrak (PSOE, Izquierda Republicana, Unión Republicana, Partido Comunista de Euskadi eta Acción Nacionalista Vasca) zazpi lortu zituzten (lau Bizkaian, bi Gipuzkoan eta bakar bat Araban). Diputatuen kopurua aintzakotzat hartuz, 1936ko Baskonian ea aldeberdindun triangelu politiko bat dagoela esan daiteke. Esandakoa Euskadin (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa) egia zen, hiru blokeon arteko indarren araberako oreka modu bat zegoelako, baina aldiz Nafarroan ez zen gauza bera gertatzen, eskuindarren nagusitasuna, Gorteetan ordezkotza guztiak bete eta Foru Aldundi garrantzitsua kontrolpean zutelako, erabatekoa baitzen.

Espainian Frente Popularraren hauteskunde-garaipena lortu eta Azañaren Errepublika-Gobernuaren eraketaz geroztik José Antonio Aguirreren abertzaletasuna eta Indalecio Prietoren sozialismoa Autonomia Estatutua gutxieneko izendatzaile komuna bezalakotzat hartuz entente adeitsu batera iritsi ziren. Horrek, Gorteetako Estatutu-Batzordean zegokion eztabaida arintzea ekarri zuen, euskal herriak 1933ko azaroan berretsitako testua, Batzorde horretako Prieto Lehendakariaren irizpideei jarraitu eta bertako idazkaria zen Agirrek beretzat hartuz, asko bizkortuz; hori dela eta "ezkertiarren Estatutua" bezala izendatua izan da.

1936ko udaberrian, Estatutuari zegokion legebiltzar-onarpenaren hurbiltasuna, abertzaletasuna errepublika-errejimenean integratzeko lagungarri izan zen eta beraz Bizkaiak eta Gipuzkoak 1931tik 1934ra izan zutena baino egoera askoz hobea bizi izatea, Espainiako beste eremu batzuetan izandako giza- eta politika-indarkeriaren aldera, ekarri zuen. Euskadik ez bezala, Nafarroak errepublikaren kontrako gune sendoa izaten jarraitu zuen, karlismoak Agrupación Escolar Tradicionalista-ko gazteekin zutabetutako bere erakunde paramilitarra, Erreketea, sustatuz kolpearen prestaketa bizkortu egin baitzuen. Horregatik, zegoen dinamika Errepublikaren aurkako konspirazioa zen, bere zuzendari eta Iruñeko Komandantzia militarreko buru izateaz gain bertan eroso konspiratu zuen Emilio Mola jeneralaren laguntza izanez. Zailtasunez baina, monarkiko tradizionalista ez izatearren, Mola, uztailaren 18ko jazarraldi militarrera erabat atxikita ziren Rodeznoko kondearen nafar karlismoarekin adostasun batera iritsi zen. Antzerako egoera baten zen Araba, karlismoa lehen indar politikoa izanik, baina ez zuen Nafarroan zeukan erabateko nagusitasunik. Jose Luis Orioll, bilbotar sendia kapitalista jatorridun buruzagiak matxinada armaz eta diruz lagundu zuen, Gasteizen bere burua Camilo Alonso Vega teniente koronela izanez.

Horrela bada, lau lurraldeetan 1936ko hauteskundeez geroztik aurkajarritako dinamika politiko bi elkarbizi ziren: Bizkaian eta Gipuzkoan, EAJ-ren eta Frente Popularraren elkar ulertzearen emaitza bezala autonomiaren eta Errepublikaren aldeko nagusitasun argia zegoen; aldiz, Araban eta, batez ere, Nafarroan gehiengoa errepublikar errejimenaren etsai zen eta matxinada karlista eta kolpe militarra batera prestatzen zituzten. Labur esanda, Estatutua versus konspirazioa zen Baskoniako gako bikoitza 1936ko egoera garrantzitsuan. Guda zibilaren eztandak egoera hori eta aurka jarritako bi eremuren lurralde-zatiketa berretsi zituen: batetik, Gipuzkoa eta Bizkaia, errepublika-Gobernuarekin; bestetik, Araba eta Nafarroa, matxinatutako gudarostearekin. Era berean, indar politikoek bi frontetan polarizatu egin ziren: euskal abertzaletasuna eta ezkertiarrek Errepublikaren alde zioten; eskuindarrek bere aurka armaz matxinatutakoen alde zioten.

Uztailaren 19tik aurrera militar matxino eta milaka bolondres karlistek Nafarroaz eta ea Araba guztiaz ere (kantauriko bailarak ezik, Bilbotik hurbilekoak) jabetu ziren, kontrairaultza ezarriz, eta Nafarroari Covadonga berriaren kutsua emanez, Gipuzkoako errekonkistari ekin zioten. Berehala, ezkertarrei eta baita EAJ-ri ere jazarri zieten, beraien prentsa eta egoitzak itxiz. Nahiz eta eskuindarren tokirik handiena izan zen eta foru-lurraldean gudarik izan ez zen, Nafarroan errepresioa hain izan zen erabat gogorra ze bi mila fusilatu baino gehiago izanik Marcelino Olaechea Iruñeko gotzaina matxinatuen oso aldekoa izanda ere, 1936aren bukaeran "odol gehiagorik ez" erregutu beharrean izan zitzaien.

Aldiz, Estatu-kolpeak Bizkaian eta Gipuzkoan erabat porrot egin zuen. Bilbon tropek ez zuten Garellanoko kuarteletatik irten eta bertan inplikatutako buruzagiek atxilotuak izan ziren. Beste lurralde batzuetan ez bezala, Jose Etcheverria Novoa gobernadore zibil errepublikarrak bere karguan jarraitu zuen eta Frente Popularrak, CNT-k eta EAJ-k osatutako erakunde iraultzailea izateaz gain 1936ko udaran zehar Bizkaiko lurraldea gobernatu zuen Bizkaiko Defentsa-Batzordeko lehendakaria izan zen. Oro har, Batzorde horrek, Bilbo eta bere eskualde inguruan matxinoen hegazkintzen bonbardaketengatik errepresalia bezala Bilboko ibaian (Gregorio Balparda diputatu ohi liberalaren kasua bezala) fondeatutako ontzi-espetxe bitako ehunetik gorako atxilotuen erailketa larria salbuetsiz, egoera kontrolatu eta orden publikoari eustea lortu zuen.

Donostian matxinada militarra izan zen, berantiarra eta txarto antolatutakoa baina, eta langile-indarrek Loiolako kuartelez jabetuz aste bete behar izan zuten suntsitzeko. Botere errepublikarra, Jesus Artola gobernadore zibila joatean, desagertu egin zen eta anarkistek, komunistek eta sozialistek menderatu eta Miguel Amilibia PSOEko diputatuak burututako Defentsa Batzordeagatik ordezkatua izan zen. Gipuzkoan, berezitasunez Donostiatik Irunerako esparruan iraultza labur bat izan zen Molaren gudarosteak Gipuzkoako lurraldea abuztuan eta irailean menderatu baitzuen. Bertan, muturrekoenengandik neurrigabekeria larriak izan ziren, Donostiako, Tolosako eta Hondarribiko espetxeak oldartuz eta eskuindar espetxeratutakoek ehunka ugari hilez, (tartean, Jose Maria de Urquijo katolikoa eta Victor Pradera eta Joaquin Beunza diputatu tradizionalista ohiak), Orden Publikorako Komisariatik hilketa horiek eragozteko EAJ-k ahaleginak egin zituen arren. Gipuzkoan, Azpeitiko Batzordean (Manuel Irujo diputatuak burututakoa), bere miliziak antolatu zituelako, izan ezik EAJ-k egoera ez zuen menderatzen ezkertiarren nagusitasuna zuten Eibar, Irun eta Donostiako Defentsarako Batzordeetan bere ordezkotza erabat gutxitua baitzen. EAJ-k jarduera urria izan zuen irailaren lehenbiziko egunetan matxinatuen esku erori zen Frantziarekin mugarengatiko Bidasoako borroka garrantzitsuan, Errepublikarentzako galtze esanguratsua izanik.

Euskadin, gudaren lehen aldiko unean, Estatutua onartu aurretik, euskal abertzaletasunaren gehiengoaren pasibitate hori zio ugariren ondorio izan zen. EAJ alderdi katoliko eta moderatua zen, Errepublika garaian joera demokratiko-liberalerako garapena izandakoa baina Frente Popularreko kide ez zena eta Guda Zibila bitartean izan ez balitz berarekin aliatu ere egingo ez zena. Egoera ezohiko horrek parte hartzera bultzatu zuen bere neutralitatea ezinezkoa baitzen. Gogo-bizirik gabe, geroztik Juan Ajuriaguerra BBB-eko lehendakariak aitortu zuen bezala, eta Nafarroako eta Arabako, batez ere, alde-egite batzuk izanda, EAJ-k Errepublikaren alde jardun zuen, bere bitartez Estatutua eskura zeukalako, eta aldiz matxinatu, unitarista eta espainiar eskuindarrekin lortzea ezinezko helburua zelako. Erabaki erabat garrantzitsu hau, bere garapen demokratikoaren benetako suzko froga zena, Euzkadi bere aldizkari ofizialean berehala iragartzeari ekin zioten (Bilbo, 1936ko uztailaren 19a). Baina udaran euskal autonomia ez zen oraindik errealitate politiko bat, Gorteetan zegoen lege egitasmo bat besterik baino. Gainera, Gasteizko Mateo Múgika gotzainak eta Iruñeko Marcelino Olaetxeak euren abuztuaren 6ko pastoralean euskal abertzale katolikoek errepublikarrekin eta sozialistekin karlisten eta gainontzeko espainiar katolikoen aurka eratutako batasuna legez kontrakotzat jo zuten. Horren aurrean, buruzagi abertzaleek euskal apaiz batzuei galdegin ondoren apaizek erantzuna ematean jokabidearen aldeko agertu ziren, eta Espainiako Gudan buruzagien jarduera zurituz Alberto Onaindia kanonigoa Erromara, Vatikanoari Txosten bat ematera, igorri zuten.

Irail erdira, Donostiaren galtzearekin eta fronte gipuzkoarraren erortzearekin bat etorriz, Agirrek eta Ajuriagerrak burututako EAJ-ko batzorde batek Madrilen Largo Caballero lehendakariarekin eta Prieto ministroarekin Estatutua indarrean berehala sartzearen ordez errepublika-Gobernuan beraien parte hartzea negoziatu zuen. Irailaren azkenengo astean eta urriaren lehenengokoan zuzenbide indar osoz EAJ-aren eta Frente Popularraren itun politiko eta militarra gauzatu zen hiru gertakari historiko izanik: Manuel de Irujo Largo Caballeroren Gobernuko sailik gabeko ministro izendatzea, Madrilen bildutako errepublika-Gorteek Estatutua onartu izatea eta Euzkadiko behin behineko EAJ/Frente Popularra koalizioaren Gobernua eratzea.

Euskal Estatutuak, bere eredua 1932ko katalana izan zen, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko lurraldeekin autonomia lurralde bat sortzen zuen, egitez azken honetan eta beste bietako Kantauriko bailara eta Eibar eta Elgetako toki txikietan baino besterik ezarri izan ez zen arren. Bere edukia 1933an plebiszitatutako egitasmoa baino askoz mugatuagoa izan zen, gerora Nafarroaren integraziori eta baita foru-berrezarpenarekiko aukerei buruzko aipamenak desagertuz, EAJ-rentzako garestiak, foruzaleak ez ziren ezkertiarrek iradokia baitzen, baina Ogasun autonomoaren oinarri bezala 1925eko Ekonomia Itunaren indarreangotasuna mantenduz.

Bere testua autonomia eskumenen zerrendatzera mugatzen zen eta botere betearazlea eta legegilea ea arautzen ez zituen hamalau artikulu besterik ez zeuzkan bost idazpurutan (xedapen nagusiak, autonomiaren hedapena, Euskal Herriaren antolaketa, Ogasuna eta Estatutuaren aldaketa) banatzen zen. Aldibaterako xedapen batek, gudaren ondorio zena, eta eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak ospatzeko ezintasun materiala zela eta, Lehendakaria eta bere Jaurlaritza izendatzeko ezohizko eta premiazko prozedura ezartzen zuen. Ezarritako hori betez, EAJ-ko karismadun Jose Antonio Agirre buruzagia bozka ematerik izan zuten euskal zinegotzien aho-batasunez 1936ko urriaren 7an Gernikako Batzar Nagusietan Lehendakaria izendatua izan zen.

Estatutuaren indarreangotasunetik eta Agirreren Jaurlaritzaren eraketa unetik aurrera, Euskadin Guda Zibilaren nondik norakoa errotik aldatu zen, bai orden eta moderaziorantzko aldaketa emateagatik eta baita bote politikoa eskuz aldatu izanagatik ere: nagusitasuna Defentsa Batzordeetatik, desagertu egin baitziren, Euzko Jaurlaritzaren esku jarri ziren, Frente Popularretik EAJ-ra. Egiatan, alderdi honek Lehendakaritza eta benetako Ministerioak ziren Sailik garrantzitsuenak eskuratu zituen: Defentsa (Agirrek ere), Justizia eta Kultura (Jesus Maria Leizaola), Gobernazioa (Telesforo Monzón) eta Ogasuna (Heliodoro de la Torre). Frente Popularreko bost alderdiek sail gehiago izan zituzten, baina askoz ere garrantzi gutxiagokoak: Industria (Santiago Aznar), Lana, Aurreikuspena eta Komunikazioak (Juan de los Toyos) eta Gizarte Sorospena (Juan Gracia), PSOE-koa; Merkataritza eta Hornikuntzak (Ramon Maria Aldasoro), Izquierda Republicana-koa; Osasuna (Alfredo Espinosa), Union Republicana-koa; Herri Lanak (Juan Astigarribia), Euskadiko Alderdi Komunistakoa, eta Nekazaritza (Gonzalo Nárdiz), Acción Nacionalista Vasca-koa. Eusko Jaurlaritzatik, EAJ-ren ezezkoa izatearren errepublikar eta katalaluniar Jaurlaritzetan parte hartutako CNT sindikatu anarkista kanpo gelditu zen. Kabinete presidenzialista bat izan zen Agirrek bere lehendakari eta Defentsarako Sailburuorde izaera bikoitz horretan botere eta zeregin asko bereganatu zituelako eta industria, justizia, osasuna etab. militarizatzean... Euskadin ez zuen inolako krisialdirik jasan eta bere baja bakarra Espinosa sailburua besterik ez zen izan, preso egina izan ondoren 1937ko ekainean frankistek fusilatu egin baitzuten.

Aldaketa esanguratsu hori Gernikan urriaren 7an bertan bere Jaurlaritza eratzean Agirrek jendeaurreratutako egitarauan, moderatu eta inola ere iraultzailea ez zena, nabarmen gelditu zen. Bere edukiak abertzaletasunaren nagusitasuna adierazten zuen hurrengo bi arloetan bereziki jardunaz: erlijio askatasunarekiko itzala eta elizaren segurtasuna, orden publikoaren mantenua eta Ertzaintzaren sorkuntza, preso politiko eta militarrek justizia tribunalen menpean izatea, merkatari eta industrialari xumeen babesa, langileek enpresako onurak eta nekazariek landutako lurretarako eta baserriaren jabegoa eskuratu ahal izatea, irakaskuntza eta euskararen ofizialtasuna, "euskal herriaren nazio-adierazgarriak" zaindu eta sustatzea, etab.

Eusko Jaurlaritzak egindako politika neurri handi baten EAJk bere eremupean zeuden arlorik garrantzitsuenetan goretsitakoa izan zen: defentsa eta gudarostea, ekonomia eta ogasuna, justizia eta herri ordena, hezkuntza eta kultura, erlijioren arloa eta nazioarteko harremanak, guztiak Agirrek garatutakoak. Euskadiko Frente Popularra ez zen desagertu, baina "bizibide ergela" izan zuen bere Batzorde Nagusiak onartu zuen bezala, Eusko Jaurlaritza eratu zenetik aurrera. Bere egitaraua, El Liberal (Bilbao, 1937ko martxoaren 11) egunkarian argitaratua izan zena, ez zetorren ekonomia politikaren (nazionalizatzeak) eta politika militarra (alderdi eta sindikatuen milizien bat egitea) bezalako oinarrizko gaietan gobernuarenarekin bat eta arlootan EAJ-ren postulatuak ezarri ziren, ez baitzuen bere batailoien (Eusko Gudarostea) kontrolik galdu nahi, ez banka ez guda garaiko hileetan zehar ekoizpena gainbehera etorritako Bizkaiko Labe Garaiak bezalako fabrika handiak nazionalizatzerik.

Urriaren lehen astean, fronte militarra Gipuzkoaren eta Bizkaiaren arteko mugan estabilizatuta gelditu zen eta baita azken lurralde honen eta Arabaren artean ere, egoera horretan 1937ko martxoaren 31ra arte inolako aldaketarik gabe iraunaz, zeren 1936ko abenduan lehendabiziko egunetan eusko gudarosteak Legutianoren gaineko egindako eraso bakarrak porrot egin zuen. Nolabaiteko lasaitasunezko urte erdi horretan zehar, Eusko Jaurlaritzak bere mendean zegoen lurralde murriztuaren baitan autonomia-administrazioa eraiki zuen, eta hainbeste hedatu zuen ze gainontzeko administrazioen (udalerri, lurralde eta estatu mailakoak) ea eskumen guztiak irentsi egin zituen, Estatutuak ezarritakoaren goitik joz. Horretan, eragin handia izan zuen guda-egoerak eta beste gainontzeko errepublikar eremuetatik Ipar frontearen isolamenduak, baina baita EAJ-ren euskal Estatua sortzearekiko gogoak ere, bere helburu politikoa, batez ere autonomia "askatasun urratsa" besterik ez baitzen, bere bozeramaileak Estatutua onartu ondorengo egunean (Euzkadi, 2 de octubre de 1936) esan zuen bezala.

1936ko urritik 1937ko ekainera, Agirreren Jaurlaritzak gutxieneko Estatutua zena gehienezko autonomia baten eraldatuko du eta Bilbo hiriburutzat hartuta atributu guztiak zeuzkan Estatu txiki baten bihurtu zuen Euskadi, entitate juridiko-politiko bezala lehen aldiz historian orduan sortuz. Atributuen artean atzerrian bere ordezkaritzen bitartez kanpo harremanak mantendu zituen, batez ere Frantzian eta Britainia Handian; alderdi eta sindikatutako (EAJkoak hogeita zortzi, PSOEtik hamahiru, Juventudes Socialistas Unificadas-etik bederatzi, Euskadiko PCtik zortzi, zortzi errepublikar, zazpi CNTkoak, ANVko lau, ELA-STVko hiru, Euzko Mendigoizale Batzako bat eta zortzi ofizial) bataz beste berrogei mila soldaduz osatutako Eusko Gudarostea eratu zuen, Defentsarako sailburu lez 1937ko maiatzean politikoki eta baita militarki ere Agirreren agindupeko gudarostea izanez;"Canarias" (Matxitxakoko borrokaldia, 1937ko martxoaren 5a) gurutzaontzi frankistaren aurka borrokaldi desberdintsua izan zuten bakailao-ontzi (bouak) gutxi batzuekin gudarako itsas armada osagarria eratu zuen; dirua sortu eta pasaporteak egin zituen; indultuak eman eta justizia berrantolatu, Lurralde Entzutegia eta Herri-, Militar-Epaitegiak, Euskadiko Auzitegi Ekonomiko Administratibo Gorena; Bilboko Ospitale Zibilean Medizina Fakultatea ezarriz Euskal Unibertsitatea, eta beste hainbat eratako erakunde ere sortu zituen: Akademia Militarra, Gurutze Gorria, Herri Lan-, Kultura- eta Lan- Kontseiluak, Notarioen Elkargoa eta Euskara Irakasleak, etab., Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria mardulean (Bilbao, 1936-1937) agiri den bezala.

Lehenbiziko Euzko Jaurlaritzak hainbesteko botere kontzentrazio handia izatea Espainiar errepublikaren barnean Euskadiko autonomia oasi bezala azaltzea zekarren, Bizkaian Guda Zibilak izandako izaera bereziaren eta baita EAJ-k lortutako nagusitasunaren ondorio izanik. "Euskal oasia izeneko izaera politiko eta erlijiosodun hau, Errepublikarekiko egitate diferentzial esanguratsu batzuetan nabarmendu zen.

  • Elizari itzala

Bere xehetasun nabarmenetariko bat hauxe izan zen: Euskal Herria izan zela Comunión Tradicionalista eta EAJ, alderdi konfesional handi bi aurka jartzen zituen katolikoen arteko benetako guda zibil bat eman zen espainiar komunitate bakarra. Bizkaian E.A.J.k zuen nagusitasunari esker errepublikar eremuan izandako erlijio-jazarpen odoltsurik ez izatea ekarri zuen eta Eliza errespetatua izan zen eta gurtzeak iraun egin zuen. Are gehiago, euskal elizaren zati bat, abertzaletasunaren aldekoa, Eusko Jaurlaritzarekin, bai kultura arloan eta baita irakaskuntzan bezala gudarostean ere (gudarien kapilauak edo gudari abertzaleek) lankide izan zen.

Paradoxikoki, erlijio-autonomia, 1931n Lizarrako Estatutuarekin ezinezkoa izan zena, 1936ko Estatutuarekin izatez egon zegoen, bere testuan ez zegoen arren. Gai hau erlijio gaiei buruzko laburmetraia bi egin zituen Eusko Jaurlaritzaren propagandak asko erabili zuen: Entierro del benemérito sacerdote vasco José María de Korta y Uribarren, muerto en el frente de Asturias y Semana Santa en Bilbao (1937). Eta eragin politiko ikaragarria izan zuen, espainiar gotzainek, eta berezitasunez Jose Antonio Agirrerekin gudaren esanahiaz eztabaida publiko bat izan zuen Toledoko kardenal primatua zen Isidro Gomák eta matxinatutako jeneralek Guda Zibila gurutzada bat lez azaldutako zuribidea gezurtatzera zetorrelako: lehendakariarentzako zioa ez zen erlijiosoa gizarte- eta ekonomiazkoa baizik. Esparru honetan, Euskal Herrian eman zen egoera, gainontzeko Espainiakoaren alderantzizkoa zen: militar matxinoek Gasteizko Mateo Mugika gotzaina Erromara atzerriratu zuten, alde izan zuten arren, abertzaletzat jotzearren hamasei abade fusilatu egin zituzten (euren artean, EAJko ideologoa zen Jose Ariztimuño, "Aitzol") eta beste euskal abade nahiko atxilotu egin zituzten, beste batzuk Frantzia eta Ameriketara atzerriratuz.

  • Gizarte-iraultzarik eza

Espainia errepublikanoan ez bezala, autonomiadun Euskadin ez zen, sindikatuen aldetik industria- edo nekazale-kolektibizaziorik izan ez zelako, gizaekonomiazko iraultzarik eman. Eusko Jaurlaritza enpresa handiak eta banketxeak Euskal Bankako Batzordearen bitartez kontrolpean izaten ahalegindu zen, baina nazionalizatu gabe, eta guda-ekimenerako beharrezkoak izan ziren jabegoen eta matxinatuen aldeko eskuindar nabarien, (José María de Urquijo katolikoaren bilbotar La Gaceta del Norte, egunkaria eta Ybarra sendia erregezalearen El Pueblo Vasco egunkaria) jabegoei zegozkien konfiskazioak izan ezik, jabego pribatuari begirunea erakutsiz zion. Agirreren Jaurlaritzak garatutako gizarte-politika EAJk eta ELA-STV sindikatuak bere egindako gizartekristau doktrinan iradoki zen, enpresa batzuetan bere sendi-sariarekiko bururakizuna abiarazteko ahalegina egitean Frente Popularraren El Liberal eta Euzkadi Roja bezalako egunkariengatik kritikatua izanik. Armada frankistak Bilboko itsasbidea blokeatu izanak eta Gipuzkoatik milaka hamarreko errefuxiatuen etorrerak larriagotutako bizkaitarrek jasan zuten ekonomia-eskasia eta baita gosea ere izan arren, ez zen lan- ez gizarte-istilurik izan. Giza-bakeari eusterakoan Gizarte Sorospen eta Lanerako sozialisten Sailek lan ona egin izana lagungarri izan zen. Gizarte Sorospenerako Sailak behartsuentzako eta errefuxiatuentzako jantokiak eta egonleku kolektiboak antolatu zituen, gastuak Bilboko antzerki eta zinemen konfiskazioari esker lortutako etekinekin ordainduz. Zinema, bereziki amerikar eta espainiar komediak ikuskizunik herrikoienak izan ziren eta guda-egoera tragikotik ihes egiteko biztanleriaren dibertimendurako biderik garrantzitsuena izan zen.

  • Gainontzeko Espainian baino aniztasun handiagoa

Bizkaian gudak urte bete ozta-ozta iraun zuen artean, aniztasuna ez zen, eskuindarren aurkako errepresioarengatik murriztu bazen ere, erabat desagertu. Baina euskal esparru politiko eta sindikala eremu errepublikano eta frankistakoa baino askoz zabalagoa zen, EAJ eta ELA-STV katolikoetatik hasi eta CNTko anarkisten arte Euskadiko Frente Popularra osatzen zuten bost alderdiez gain Errepublikako Jagi Jagiren jarraitzaile izan zen Patria Libre bilbotar astekaria bozeramaile izan zuen muturreko Euzko Mendigoizale Batza talde independentista barne hartzen baitzituen. Horren adierazgarri ona Euskadin gudaren izaerari edota nazio-arazoaren eta gizarte-gaiei buruzko abertzaleen, sozialisten eta komunisten artean izandako eztabaida politikoak argitaratu ziren Bilboko prentsa ugaria (hogeita hamar bat egunkari, astekari eta aldizkariz) izan zen. Prentsa anarkista (Horizontes aldizkaria eta CNT del Norte egunkaria) izan zen Eusko Jaurlaritzaren ekimen moderatuarekin kritikoena izan zena eta, horregatik gobernuaren zentsura gehien pairatu zuena ere, egunkari sozialista (El Liberal, de Prieto), komunista (Euzkadi Roja) eta abertzale ezkertiarrari (Tierra Vasca) ere eragin ziolarik.

  • Salbuespenezko justizia, baina bere jardunean moderatua

Legearekiko begirunea eta gudaren humanizazioa izan ziren Eusko Jaurlaritzaren kudeaketa bereizi zutenek, berehala emakume atxilotu guztiak aske jarriz eta eskuindar bi mila eta bostehun atxilotu inguru espetxe frankistetan zeuden euskal presoengatik trukatzen ahaleginduz, baina Nazioarteko Gurutze Gorriaren bitartez negoziazioak ez zuen arrakastarik izan. Alderdiek eta sindikatuek izendatutako epaimahaikoz eta magistratuz osatutako Euskadiko Herri Epaitegiak gudarekin zerikusirik zuten delituek bakarrik epaitu zituen eta neurritasunez eta zuhurtasunez jardun zuen. Eremu frankista eta errepublikarrean gertatu zenarekin erkatuz, Bizkaian gauzatutako heriotza zigorrak (hemeretzi) ez ziren oso jasoak izan eta matxinada militarra, espioitza eta traizioari buruzkoak izan ziren, bederatzi militar, falangista bi, karlista bi, aleman bi eta Paraguay-ko eta Austriako (Guillermo Wakonigg) Kontsulak fusilatuak izanez. Autonomiadun Euskadin ez zegoen giza-eskubideak aintzat hartzen ez zituen erakunderik eta ondorioz atxilotuen bizitzari begirunea izan zitzaion; baina salbuespen larri bat izan zen: 1937ko urtarrilaren 4a, aire-bonbaketa baten ondoren, jendetzak sututako egoeran zegoela Bilboko espetxeak indarrez hartu zituen eta 244 atxilotu hil zituen, tartean Juan Olazábal tradizionalista eta Pedro Eguillor eta Adolfo Careaga monarkikoek izanik. Hauxe izan zen Eusko Jaurlaritzari gehien eragin zion laidoa, berari gertaera horretan zegokion erantzukizuna hartuz gain, erantzule nagusienak zirenek (CNTko "Matalesta" batailoi bitako miliziarrek eta UGT "Asturias") prozesatuko zituen EAJko Julio Jauregui epaile berezi lez izendatu zuen. Ordutik aurrera, Agirreren Jaurlaritzak espetxeetako zaintza sendotu eta eskuindar presoen segurtasuna bermatu egin zituen, horiek guztiak 1937ko ekainean Bilbon frankisten tropen sarrera-bezperan aske utziz.

Alde horiek erakusten dute espainiar Guda Zibilak Euskadin izan zuen berezitasuna. Gainera, orduan izan zen euskal arazoak nazioarteko oihartzun handia lortu zuen garaia, batez ere Gernikaren suntsiketagatik, ehunka hildakoz, 1937ko apirilaren 26an, Agirreren Jaurlaritzak munduaren aurrean salatu izandako alemaniarren Condor Legioaren eta italiarren hegazkintzaren bonbaketa masiboak eraginda, Franco Jeneralaren Kuartelak eta Hitler-en Alemaniak, hondamendia errepublikarrek eta abertzaleek eragindako sute baten ondorioa zena gezurrez ukatua izanez. Gernikan gertatutakoak Durangoko bonbaketan izan zuen aurrekaria, Bizkaiaren gainean tropa frankisten erasoaren hasiera-eguna izan zen martxoaren 31an hirurehun inguru hildako sortaraziz. Airezko bonbaketa biak "euskal oasia" izenekoa bere azkenetan zegoenaren zalantzarik gabeko iragarpena izan ziren, Mola jenerala, Eusko Jaurlaritzak amorerik eman ezean, bere mehatxua betez Bizkaia birrintzeko gertu baitzegoen. Honek hogei milatik gora umeren ebakuazioa ekarri zuen, 1937ko maiatz-ekainean gehienek Frantziara joanez.

Artillerian gehiengo nabarmena izan arren eta hegazkintzan ikaragarria ere, Gamir Ulibarri eta Llano de la Encomienda Jeneralen agindupeko Errepublikaren Iparreko gudarostea osatzen zuten asturiar eta santandertarren batailoiengatik laguntza jaso zuen eusko gudarostearen erresistentzia gogorraren aurrean Francoren gudarosteak Bizkaia bezalako lurralde txiki bat menderatzeko hiru hilabete behar izan zituen.

1936ko udaran Gipuzkoan izandako pasibotasuna ez bezala 1937ko udaberrian EAJ Bizkaiaren aldezpenean bete-betean sartu zen, Euskadiko autonomiagatik eta sortzen zihoan euskal Estatuagatik ere borrokatzen baitzuen. Biak hil ziren Bilbo erortzean, ekainaren 19an errekete karlisten tertzioek burdin gerrikoari egin zioten oldarraren ondoren. Lau egun beranduago, Francisco Francoren lege-dekretu batek guda-zigor lez Gipuzkoako eta Bizkaiko Ekonomia Itunak indargabetu zituen, Araban Nafarroan lez, bere aldeko gehiengo gizarte-sorospena emateagatik, mantenduz. Eta ekain-amaieran bere gudarosteak Bizkaiko azken tokiak menderatu zituen, horrela Euskal Herri guztia Estatu frankistaren agintepera etorriz. Jose Maria de Areilza Bilboko Alkate berri monarkiko falangistak Euskadiren suntsipena epaitu zuen, beretzako: "era una resultante del socialismo prietista, de un lado, y de la imbecilidad vizcaitarra, por otro" (El Pueblo Vasco, Bilbao, 1937ko ekainaren 9a) zela esanez.

Bilbon eta Barakaldon EAJren batailoi batzuk eta Euzko Mendigoizale Batzako biak armak utzi eta amore ematea erabaki zuten Euskaditik at gudan jarraitzeak inolako zentzurik ez zuela uste izatearren, horrela Manuel Azaña presidenteak bere Egunkarian euskal abertzaleek espainiar errepublikagatik barik "por su autonomia y semiindependencia" (1937ko maiatzaren 31a) borrokatzen zutela idaztean aurreikusitakoa betez. Eusko Jaurlaritza, Leizaola Sailburua buru zen Defentsa Batzorde baten bitartez, Prieto Defentsa ministroak labe garaiak suntsitzeko agindua betetzeari, lur kiskaliaren politikaren aurkakoa zelako, uko egin zion. Hortik, bizkaitar siderurgia-industria garrantzitsua ukigabe agintari frankista berriengana iristea, guda ekonomiaren zerbitzutarako behin militarizatuz denbora gutxitan bere ekoizpena nabarmen handitu zutela. Bilbo galtzeak Errepublikarentzako funtsezko kaltea ekarri zuen, guda frankisten aldera desorekatuz.

Bere lurraldea galduz, Agirreren Gobernua, bere gudarostearen zatirik handiena eta milaka hamarreko euskaldun Frente Popularrak kontrolatutako Santanderreko lurraldera joan ziren, euskal abertzaleen artean egonezina eta gogorik eza ezarriz. Orduan EAJren agintaritzak, Juan Ajuriagerra bere gizonik sendoena izanez, borroka bertan behera utziz "italiar irtenbidea" bideratzea erabaki zuen: Donostiako Kontsula zen Cavalletti markesarekin maiatzean italiar agintariekin hasitako negoziazioak, Mussoliniren Kanpo Harremanetarako ministroa zen Ciano kondearekin elkarrizketatzeko Erromara Onaindia kanonigoak uztailean egindako bidaiarekin jarraitu izanak, eta Francoren gudarostearekin borrokatzen zuten eta Corpo di Truppe Volontarie zenaren agintean ziren militarrekin abuztuan amaitutakoak.

Francoren Santanderren gaineko erasoa abuztuaren erdian izatean, EAJk bere batailoiak frontetik atera egin zituen eta Laredo eta Santoñan elkartu zituen. Bertan italiarren tropen aurrean euren agintariekin hitzartutako baldintzen ordez porrot militarra itxuratzen ahalegindu zen: agintari politikoen atzerriratzea, euskal biztanleriarekiko jazarpenik eza, euskal gudarien bizitzari begirunea, guda jarraitzeko edonolako betebeharretik aske egotea... Baldintza horiek ez ziren burutu irteera horretarako beharrezkoak ziren itsasontzien berandutzeagatik eta agintari frankisten aurkakotasunagatik ere.

Abuztuaren 25 eta 26an, Santoñako Hitzarmen eztabaidagarria euskal gudarostearen zati handi baten kapitulazioan bihurtu zen eta EAJrentzako ikaragarrizko porrota izan zen, zeren bere agintari politiko eta militarrek, Ajuriagerra bera barne, El Dueso penalean atxilotuta gelditu ziren, agintari frankisten eskuetan berehala eroriz. Agintari frankistek urriaren 15ean, hamalau abertzale eta Frente Popularreko buruzagi fusilatu egin zituzten. Heriotza zigorrera kondenatuta Ajuriagerrak Francoren Batzordearengan Mussolini faxistaren Gobernuak eragindako presioei esker bizirik irautea lortu zuen.

Aldiz, ezkertiar euskal milizianoek, behin Santander galduta, Asturiasen borrokan ekin zioten Nafarroako Bridagek Iparreko frontearen amaia ekarri zuen 1937ko urriaren 21ean, Gijon mendean hartu zutenera arte. Halaber, beste euskaldun batzuk itsasontziz Frantziara iristea lortu zuten eta geroztik Cataluñara joan ziren, Errepublikaren alde gudan ekiten jarraituz. Hori izan zen Jose Antonio Agirreren eta bere Gobernuaren zati baten kasua, 1937ko urritik 1939ko urtarrilera arte Barcelonan kokatu baitziren. Konde-hirian bazen jada euskal ordezkaritza bat eta lehenbizi Negrin-en Gobernuko Justizia ministroa eta geroago sailik gabekoa izan zen Manuel de Irujo bertan aurkitzen zen, bere lana gudaren humanizazioan jardutea izanez, bizi asko salbatuz, eta Cataluñan gurtze katolikoa berrezartzeko ahalegina ere eginaz Barcelonako P. Josep M. Torrent bikario nagusia aurka azaltzeagatik arrakastarik izan ez zuen arren.

1938ko abuztuan, Irujok Juan Negrin presidentearekin zituen ezadostasun politikoengatik kargua bertan behera utzi zuen, sailik gabeko ministro bezala Acción Nacionalista Vasca-ko buruzagia zen Tomás Bilbao-k ordezkatua izanez. Barcelonan Agirreren Gobernua euskal errefuxiatuez arduratu zen (Euzkadi Ospitalea eta Gernika Ospitalea) eta Companys-en Generalitatearekin lankidetza estuan jardun zuen 1939ko otsailean Francoren gudarosteak Cataluña menpean hartu zuen arte, hilaren 5ean, Manuel Azaña Errepublikako Presidentea eta Diego Martínez Barrio Gorteetako presidentea ere Frantzian errefuxiatzen ziren egun berean, Lehendakaria, Manuel de Irujo, Lluis Companys eta Josep Tarradellas sailburuarekin batera Frantziara igaroz.

Bertan, 1937ko udaratik Eusko Jaurlaritzaren sailburu batzuk zeudenez gero, aterpetxeak, gazte-koloniak eta ospitaleak sortuz milaka hamarreko exilatuei gizarte-sorospena eta harrera egokia antolatu zieten. (Biarritzen "La Roseraie"). Horretarako, politika (Herriot lehendakari ohia eta Pezet diputatua), kultura (Maritain filosofoa eta Mauriac idazlea) eta erlijio (Verdier kardenala eta Mathieu gotzaina) esparruetako frantziar jende ospetsu ezagunen laguntasuna izan zuten, guztien artean 1938ko abenduan Parisen Euskaldunen Adiskideen Nazioarteko Elkartea sortuz eta Errepublikaren lagun ziren "euskal katolikoen kasu" eztabaidatuarekin bat egin zuten.

Vatikanoak, Franco-ren enbaxadorearen, Magaz almirantea, presioak jasan arren ez zituen inoiz kondenatu, baina Espainiako Gudan E.A.J. bandoz erratu zena uste izan zuen beti. Euskal xedea aldeztu eta zabaltzeko, Agirreren Gobernuak Euzko Deya egunkaria argitaratu zuen Paris-en eta Londres-en, Nemesio Sobrevila-ren Gernika film abertzalea erosi eta zabaldu zuen (1937), Europan ekitaldiak izan zituzten Eresoinka eta Elai Alai talde artistikoei laguntza eman zien, eta Euzkadi futbol taldea sustatu zuen, 1937an, sortu zenetik eta 1939an desegin zenera arte europar eta amerikar herri askotan jokatuz. Ikus Eusko Jaurlaritza.

JGS

Guda Zibilaren garaian Lehenengo Eusko Jaurlaritzaren eraketa
Saila Sailburua Kargu Publikoak
Iturburua: José Luis de la Granja, El Estatuto vasco de 1936, Oñati, Bilbao, 1988, 80-82 orr.
Lehendakaritza eta DefentsaJosé Antonio de Agirre EAJ. Bilbo, 1904-1960. Legelaria. Chocolates Bilbainos-eko Gerentea.Getxoko Alkatea. Nafarroatik eta Bizkaitik Diputatua.
Justizia eta Kultura Jesús María de Leizaola EAJ. Donostia, 1896-1989. Legelaria. Gipuzkoako Aldundiko Idazkaria.Gipuzkoatik Diputatua.
GobernazioaTelesforo de Monzón EAJ (GBBeko Lehendakari ohia). Bergara, 1904-1981. Lurren jabe. Errentista. Zuzenbide ikasketak egin zituenBergarako Zinegotzia. Gipuzkoatik Diputatua. Gipuzkoako Defentsa Batzordeko kidea.
OgasunaHeliodoro de la Torre EAJ-ELA (ELA-ko Lehendakariordea). Barakaldo, 1889-1946. Banka langilea. Euskal Kooperatiben Lehendakaria.Bizkaitik Diputatua. Bizkaiko Defentsa Batzordeko kidea.
IndustriaSantiago Aznar PSOE-UGT (Bizkaiko UGT-ko Idazkari Nagusia). Bilbo, 1903-1979. Inprimatzailea.Bilboko Alkateordea.
Lana, Aurreikuspen eta KomunikazioakJuan de los Toyos PSOE-UGT (Bizkaiko Metalgintzarako sindikatuko Idazkaria). Barakaldo, 1890-1965. Eibarreko Alfa kooperatibako Gerentea.Eibarko Alkateordea. Eibarko Defentsa Batzordeko kidea.
Gizarte-LaguntzaJuan Gracia PSOE Bilbao, 1891-1941. Kontablea. Bilboko Udaleko Ikuskatzailea.Bilboko Zinegotzia.
Merkataritza eta HornikuntzaRamon María Aldasoro Izquierda Republicana. Tolosa, 1897-1952. Legelaria.Bizkaitik Diputatua. Gipuzkoako Gobernadore Zibila. Bizkaiko Defentsa Batzordeko kidea.
OsasunaAlfredo Espinosa Union Republicana (U.R.-ko Bizkaiko Lehendakaria). Bilbo, 1903-1937. Medikua.Bilboko Zinegotzia. Logroño eta Burgosko Gobernadore Zibila. Bizkaiko Defentsa Batzordeko kidea.
Herri LanakJuan Astigarrabía. PC de Euskadi (Bere idazkari nagusia). Donostia-San Sebastián, 1901-1989. Arotza. Itsasgizona.Bizkaiko Defentsa Batzordeko kidea.
NekazaritzaGonzalo Nárdiz ANV (Alderdiko Nazio Batzordeko kide). Bermeo, 1905- . Ontzien jabe.Bermeoko Zinegotzia. Bizkaiko lurraldeko Diputatua. Bizkaiko Defentsa Batzordeko kidea.
  • AGUIRRE, José Antonio de: De Guernica a Nueva York pasando por Berlín, Buenos Aires, Ekin, 1943.
  • AGUIRRE, José Antonio de: El Informe del Presidente Aguirre sobre los hechos que determinaron el derrumbamiento del frente del Norte (1937), Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao, 1978.
  • AGUIRRE, José Antonio de: Veinte años de gestión del Gobierno Vasco (1936-1956), Durango, Leopoldo Zugaza, 1978.
  • AMILIBIA, Miguel de: Los batallones de Euskadi, Donostia-San Sebastián, Txertoa, 1978.
  • AREILZA, José María de: A lo largo del siglo, 1909-1991, Barcelona, Planeta, 1992.
  • ARTECHE, José de: El abrazo de los muertos. Diario de la guerra civil 1936-1939, Zarautz, Itxaropena, 1970.
  • ASPIAZU, Iñaki de: 7 meses y 7 días en la España de Franco. El caso de los católicos vascos, Caracas, Gudari, 1964.
  • AYERRA, Mariano: No me avergoncé del Evangelio (desde mi parroquia), Bilbao, 1978.
  • BASALDUA, Pedro de: Crónicas de guerra y exilio, Bilbao, Idatz Ekintza, 1983.
  • BLASCO OLAETXEA, Carlos: Conversaciones. Leizaola, Bilbao, Idatz Ekintza, 1982.
  • BLASCO OLAETXEA, Carlos: Diálogos de guerra. Euzkadi 1936, Donostia-San Sebastián, 1983.
  • BLASCO OLAETXEA, Carlos: Conversaciones con Juan Domingo Astigarrabía 1930-1939, Donostia-San Sebastián, 1990.
  • BURGO, Jaime del: Conspiración y guerra civil, Madrid, Alfaguara, 1970.
  • CARASA TORRE, Federico: Presos de los rojo-separatistas (navarros, guipuzcoanos y vizcaínos), Ávila, 1938.
  • CAVA MESA, Mª Jesús: Memoria colectiva del bombardeo de Gernika, Bilbao, Bakeaz/Gernika Gogoratuz, 1996.
  • CÍA NAVASCUÉS, Policarpo: Memorias del Tercio de Montejurra, Madrid, 1941.
  • CIUTAT, Francisco: Relatos y reflexiones de la Guerra de España, Madrid, Forma Ediciones, 1978.
  • CHIAPUSO, Manuel:. Los anarquistas y la guerra en Euskadi. La Comuna de San Sebastián, Donostia-San Sebastián, Txertoa, 1977.
  • CHIAPUSO, Manuel: El Gobierno Vasco y los anarquistas. Bilbao en guerra, Donostia-San Sebastián, Txertoa, 1978.
  • ECHEANDÍA, José: La persecución roja en el País Vasco, Barcelona, 1945.
  • ECHEVARRIA, Toribio: Viaje por el país de los recuerdos, México, 1968, y Donostia-San Sebastián, Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1990.
  • ECHEVARRIA, Toribio: Recordando la Guerra. Diario de viaje de un refugiado español, Donostia-San Sebastián, J.A. Ascunce, 1992.
  • El clero vasco frente a la cruzada franquista, Toulouse, Egi-Indarra, 1966.
  • ELOSEGI, Joseba: Quiero morir por algo, Burdeos, Anai Artea, 1971, y Barcelona, Plaza & Janés, 1977.
  • ESTÉVEZ, Xosé, y OTAEGUI, Margarita: "Protagonistas de la historia vasca (1923-1950)", Cuadernos de Sección Historia-Geografía, nº 7, 1985.
  • ESTORNÉS LASA, José: Un gudari navarro en los frentes de Euskadi, Asturias, Cataluña, Donostia-San Sebastián, Auñamendi, 1979.
  • FRASER, Ronald: Recuérdalo tú y recuérdalo a otros. Historia oral de la guerra civil española, Barcelona, Crítica, 1979, ale bi, eta 2001.
  • GÁMIR ULIBARRI, General: De mis memorias. Guerra de España, 1936-1939, París, Estrella, 1939.
  • GALARZA, Ramón de ("Garate, Rafael de"): Diario de un condenado a muerte, Bayona, Axular, 1974. (Reedición: Fe y esperanza. Relatos en el penal de Burgos, 1938-1943, Bilbao, 1990).
  • GARCÍA NOMBELA, Tonia: ¡Egunon comandante! (Testimonios de la Guerra Civil 1936-39 y de la segunda Guerra Mundial 1939-45), Irun, Irungo Udaletxea , 1992.
  • GUTIÉRREZ LASANTA, Francisco: Navarra en el plan divino o actuación de Navarra en la Cruzada Española de 1936-39, Logroño, 1953.
  • HERRERA, Emilio: Los mil días del Tercio de Navarra. Biografía de un tercio de requetés, Madrid, Editora Nacional, 1974.
  • HERRERA ORIA, Enrique: Los cautivos de Vizcaya, Bilbao, Aldus, 1938.
  • IBARRA ENZIONDO, Luis de ("Itarko"): El nacionalismo vasco en la paz y en la guerra, Alderdi, s.l., s.a. (Bayona, 1968-1971).
  • IBARZABAL, Eugenio: Koldo Mitxelena, Donostia-San Sebastián, Erein, 1977.
  • IBARZABAL, Eugenio: Manuel de Irujo, Donostia-San Sebastián, Erein, 1977 y 2001.
  • IBARZABAL, Eugenio: 50 años de nacionalismo vasco 1928-1978. (A través de sus protagonistas), Donostia-San Sebastián, Ediciones Vascas, 1978.
  • IRUJO, Manuel de: Un vasco en el Ministerio de Justicia, Buenos Aires, Ekin, 1976-1979, hiru ale.
  • IRUJO, Manuel de: La Guerra Civil en Euzkadi antes del Estatuto, Madrid, E.D., 1978.
  • ISPIZUA, Tiburcio:. Odisea del clero vasco exiliado. Apasionante relato de un sacerdote vasco en el exilio desde 1937 a 1974, Bilbao, 1986.
  • JALÓN, César: El cautiverio vasco, Madrid, Ediciones Españolas, 1939.
  • JEMEIN, Ceferino de: 18 de julio de 1936. El nacionalismo vasco y la sublevación militar en Euzkadi, Bilbao, Alderdi, s.a. (1986).
  • JEMEIN, Ceferino de: El primer Gobierno Vasco, Bilbao, Alderdi, 1987.
  • JEMEIN, Ceferino de: Euzkadi en guerra (1936-1937), Bilbao, Alderdi, 1988.
  • JIMÉNEZ DE ABERASTURI, Juan Carlos: "Protagonistas de la historia vasca: Sebastián Zapirain", Cuadernos de Sección Historia-Geografía, nº 6, 1985.
  • JIMÉNEZ DE ABERASTURI, Luis María: Casilda miliciana. Historia de un sentimiento, Donostia-San Sebastián, Txertoa, 1985.
  • JIMÉNEZ DE ABERASTURI, Luis María y Juan Carlos: La guerra en Euskadi, Barcelona, Plaza & Janés, 1979.
  • LEIZAOLA, JEMEIN, KAREAGA: El nacionalismo vasco entre dos dictaduras 1930-1937, Bilbao, Alderdi, 1986.
  • IRUJO, Andrés María de ("Lizarra, A. de"): Los vascos y la República española. Contribución a la Historia de la Guerra Civil 1936-1939, Buenos Aires, Ekin, 1944.
  • LIZARZA IRIBARREN, Antonio: Memorias de la conspiración. Cómo se preparó en Navarra la Cruzada. 1931-1936, Iruñea, Gómez, 1954.
  • LOPATEGUI, José Ignacio: Aita Patxi. Testimonio. I parte: En la guerra 1937-1939, Bilbao, 1978.
  • MENDÍVIL URQUIJO, Sebastián: Miliciano, militar y fugitivo. Memorias de un baracaldés, Bilbao, Beitia, 1992.
  • MUGARZA MECOLALDE, Daniel: El decenio crítico. La política y la guerra en el País Vasco entre 1930 y 1940, Oñati, 1974.
  • MÚGICA, Mateo: Imperativos de mi conciencia, Buenos Aires, Liga de Amigos de los Vascos, s.a. (1946).
  • MUGUERZA, José Mª: De Euskadi al campo de exterminio (memorias de un gudari), Donostia-San Sebastián, Haranburu, 1978.
  • NAGORE YARNOZ, Javier: En la primera de Navarra (1936-1939), Madrid, Dyrsa, 1986.
  • OJANGUREN, Ángel: De procónsul británico en Bilbao a delegado vasco en Roma, Bilbao, Sabino Arana Fundazioa, 1990.
  • ONAINDIA, Alberto de: Hombre de paz en la guerra, Buenos Aires, Ekin, 1973.
  • ONAINDIA, Alberto: El "Pacto" de Santoña. Antecedentes y desenlace, Bilbao, Laiz, 1983.
  • PRIETO, Indalecio: Convulsiones de España, México, Oasis, 1967, I. alea.
  • RUIZ DE AGUIRRE, Luis ("Sancho de Beurko"): Gudaris, Buenos Aires, Ekin, 1956, y Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1977.
  • STEER, G.L.: El árbol de Guernica, Madrid, Felmar, 1978.
  • UGARTE, Julio: Odisea en cinco tiempos. Guerra, prisión, confinamiento, resistencia, exilio, Donostia-San Sebastián, Itxaropena, 1987.
  • URRUTIKOETXEA, Pedro Mª: La hora del ultraje. Memorias de un gudari, Bilbao, Idatz-Ekintza, 1984.
  • YBARRA, Javier de: Mi diario de la Guerra de España 1936-1939, Bilbao, 1941.
  • ZABALA ALLENDE, Federico: El Gobierno de Euzkadi y su labor legislativa 1936-1937, Oñati-Bilbao, IVAP, 1986.
  • ZUGAZAGOITIA, Julián: Guerra y vicisitudes de los españoles, Buenos Aires, 1940, y Barcelona, Crítica, 1977.
  • ALONSO CARBALLÉS, Jesús J.: 1937. Los niños evacuados a Francia y Bélgica. Historia y memoria de un éxodo infantil, 1936-1940, Bilbao, Asociación de Niños Evacuados el 37, 1998.
  • ALTAFFAYLLA KULTUR TALDEA: Navarra 1936. "De la esperanza al terror", Estella, Altaffaylla Kultur Taldea, 1986, ale bi.
  • ARÓSTEGUI; Julio: Los combatientes carlistas en la Guerra Civil española 1936-1939, Madrid, Aportes XIX, 1991, ale bi.
  • ARRIEN, Gregorio; Goiogana, Iñaki: El primer exilio de los vascos. Cataluña 1936-1939, Barcelona, Fundació Ramon Trias Fargas/ Sabino Arana Fundazioa, 2002.
  • BACIGALUPE, Carlos: Pan en la guerra. Crónica de la vida cotidiana en el Bilbao de la Guerra Civil (julio de 1936-junio de 1937), Bilbao, Laga, 1997.
  • BARRUSO, Pedro: Verano y revolución. La Guerra Civil en Gipuzkoa (julio-septiembre de 1936), Donostia-San Sebastián, R & B, 1996.
  • BLINKHORN, Martin: Carlismo y contrarrevolución en España 1931-1939, Barcelona, Crítica, 1979.
  • CHUECA, Iosu; Fernández, Luis: Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian, Andoain, Euskaldunon Egunkaria, 1997.
  • FUSI AIZPÚRUA, Juan Pablo: El País Vasco 1931-1937. Autonomía. Revolución. Guerra Civil, Madrid, Biblioteca Nueva, 2002.
  • GARITAONANDÍA, Carmelo y GRANJA, José Luis de la (eds.): La Guerra Civil en el País Vasco 50 años después, Bilbao, Euskal Herriko Unibertsitatea, 1987.
  • GARITAONANDÍA, Carmelo; GRANJA, José Luis de la; PABLO, Santiago de (eds.): Comunicación, cultura y política durante la II República y la Guerra Civil. Tomo I. País Vasco (1931-1939), Bilbao, Bizkaiko Foru Aldundia/ Euskal Herriko Unibertsitatea, 1990.
  • GONZÁLEZ PORTILLA, Manuel y GARMENDIA, José María: La guerra civil en el País Vasco. Política y economía, Madrid, Siglo XXI/ Euskal Herriko Unibertsitatea, 1988.
  • GOÑI GALARRAGA, Joseba M.: La Guerra Civil en el País Vasco: una guerra entre católicos, Gasteiz, ESET, 1989.
  • GRANJA SAINZ, José Luis de la: El Estatuto vasco de 1936, Oñati, IVAP, 1988.
  • GRANJA SAINZ, José Luis de la: República y Guerra Civil en Euskadi. Del Pacto de San Sebastián al de Santoña, Oñati, IVAP, 1990.
  • GRANJA, José Luis de la; ECHANIZ, José Angel (dirs.): Gernika y la Guerra Civil. Symposium: 60 aniversario del bombardeo de Gernika (1997), Gernika-Lumo, Gernikazarra Historia Taldea, 1998.
  • IRAZABAL AGIRRE, Jon: 1937 martxoak 31 Durango 31 de marzo de 1937. Estudio sobre el bombardeo aéreo realizado contra la Villa de Durango el 31 de marzo de 1937, Abadiño, Gerediaga Elkartea, 2001.
  • LANDA MONTENEGRO, Carmelo (et al.): Exposición Espetxean Erakusketa. Semilla de libertad. Bizitza eta heriotza giltzapean. 1937-1942, Bilbao, Sabino Arana Fundazioa, 1998.
  • MEER, Fernando de: El Partido Nacionalista Vasco ante la Guerra de España (1936-1937), Iruñea , EUNSA, 1992.
  • PABLO, Santiago de: Trabajo, diversión y vida cotidiana. El País Vasco en los años treinta, Vitoria, Papeles de Zabalanda, 1995.
  • PARDO SAN GIL, Juan: Euzkadiko Gudontzidia. La Marina de Guerra Auxiliar de Euzkadi (1936-39), Donostia-San Sebastián, Untzi Museoa/Museo Naval, 1998.
  • ROMAÑA ARTEAGA, José Miguel: Historia de la guerra naval en Euzkadi, Echevarri, Amigos del Libro Vasco, 1984-1986, sei ale.
  • SEBASTIÁN GARCÍA, Lorenzo: Entre el deseo y la realidad. La gestión del Departamento de Cultura del Gobierno Provisional de Euzkadi (1936-1937), Oñati, IVAP, 1994.
  • SOUTHWORTH, Herbert R.: La destrucción de Guernica. Periodismo, diplomacia, propaganda e historia, París, Ruedo Ibérico, 1977.
  • TALÓN, Vicente: Memoria de la Guerra de Euzkadi de 1936, Barcelona, Plaza & Janés, 1988, hiru ale.
  • TUÑÓN DE LARA, Manuel (dir.): Gernika: 50 años después (1937-1987). Nacionalismo, República, Guerra Civil, Donostia-San Sebastián, Euskal Herriko Unibertsitatea, 1987.
  • TUÑÓN DE LARA, Manuel (et al.): La Guerra Civil española. La campaña del Norte, Barcelona, Folio, 1997.
  • UGALDE ZUBIRI, Alexander: La acción exterior del nacionalismo vasco (1890-1939): Historia, pensamiento y relaciones internacionales, Bilbao, IVAP, 1996.
  • UGARTE TELLERÍA, Javier: La nueva Covadonga insurgente. Orígenes sociales y culturales de la sublevación de 1936 en Navarra y el País Vasco, Madrid, Biblioteca Nueva, 1998.
  • URGOITIA BADIOLA, José Antonio (dir.): Crónica de la Guerra Civil de 1936-1937 en la Euzkadi peninsular, Oiartzun, Sendoa, 2001-2002, lau ale.
  • VIGNAUX, Paul: Manuel de Irujo. Ministre de la République dans la Guerre d'Espagne 1936-1939, Paris, Beauchesne, 1986.
  • VV. AA.: Historia General de la Guerra Civil en Euskadi, Donostia-San Sebastián/Bilbao, Haranburu/Naroki, 1979-1982, zortzi ale.