Monarkia eta noblezia

Felipe V

Carlos II.a erregeak, Espainiako Austriarren dinastiako azken erregeak, ez zuen ondorengo zuzenik izan. Hiltzerakoan bere anaiaren biloba Felipe, Anjouko dukea, izendatu zuen oinordeko, eta hori 1700. urtean gertatutakoan, Felipe errege berri izendatu zuten. Austriako monarkiak, bestalde, Carlos artxidukeak, Leopoldo enperadorearen bigarren semeak, tronurako legezko eskubide gehiago zituela uste zuen. Austriak izendapen honi aurka egin izanak, Austriako enperadorearen eta Luis XIV.a Frantziako erregearen arteko gatazka armatua eragin zuen, horrek bere bilobaren eskubideak defendatzen zituen eta. Gatazka Europako beste hainbat lurraldetara zabaldu zen; Ingalaterra eta Holanda Austriarengana gerturatuz joan ziren. Hiru herrialde horiek, Danimarkarekin batera, koalizio bat osatu zuten Hagako Itunaren bitartez; "Bigarren Aliantza Handia" gisa ezaguna egin zen koalizioa, eta Frantzia eta Espainiari gerra deklaratu zieten. Ondoren, Portugal eta Saboiako artxidukearen bandoarekin bat egin zuten.

Gaztelako Koroa Frantziako erregearen aldekoa zen; Aragoiko Koroako erresumak, aldiz, hautagai austriarra defendatzea aukeratu zuten. Nafarroako Diputazioak Felipe V.a izendatu zuen errege -Felipe VII. Nafarroakoa- abenduaren 11 eta 13 artean, eta euskal probintziak, Gaztelako Koroaren baitan txertatuta, errege Borboiaren alde agertu ziren ere.

Azkenerako 1713. urtean amaitu zen gerra, Felipe V.aren gudarostearen hainbat garaipenen ostean. Hala ere, Aragoiko koroan 1715. urtera bitartean erresistentziak mantendu egin ziren. Gerra honen amaieraren lagungarri Carlos artxidukea Austriako Inperioko tronura igo izana dugu; horrek Espainiako kororako hautagai izateari uko egitea ekarri zuen. Utrecht-eko Bakea (1713) eta Rastatt-ekok Ituna (1714) sinatu zituzten; itun horiek, gerra honekin amaitzeaz gainera, Europako hainbat lurralde berrantolatzeko bide eman zuten.

Felipe V. Baionara heldu zen 1701eko urtarrilean. Hiri honetako udal-korporazioak ongi etorria prestatu zion eta maila jakin bateko bisitari edo pertsonaia garrantzitsuei egin ohi zitzaien festak ospatu ziren. Urtarrilaren 22an Bidasoa ibaia gurutzatu zuen eta toki honetan hainbat diputatu gipuzkoarrek harrera egin zioten, bereganaino gondolatan joanez. (Miguel Lizardikoa). Lehorreratu ostean Irunerantz jo zuten eta Iruñeko gotzainak erregeari harrera egin zion hiri hartako elizan. Ondoren Hondarribia, Hernani, Donostia eta Tolosan barna ibili zen. Gasteizera otsaila hasieran heldu zen, eta bertan hainbat agintarik harrera egin zioten; handik egun gutxira Madrilera abiatu zen. Urte hartako uztailaren 13an Arabako Probintziako Foruak berretsi zituen; 1722an berriro ere berretsi zituen foruok. Behin Madrilen ezarrita, erregeak handik zuzendu zuen Ondorengotza Gerra.

1702. urtearen amaieran euskal kostaldeak defentsa-neurriak hartzeari ekin zion, eta etsaiaren eraso bati aurre egiteko prestatzen hasi zen. Lan honetan azpimarragarria da marinako jeneral eta Ozeanoko errege-armadako pilotu izandako Antonio Gaztañetakoa gipuzkoarrak egindako lana. 1702. urtean bertan Gaztañeta kantauriar itsasoko ontziolen superintendente nagusi izendatu zuten.

1705. urtean Aragoiko Koroako lurraldeak Austriako Carlos artxidukearen alde agertu ziren eta hurrengo urteko ekainean artxidukea sartu eta Madrileko hiria hartu zuen bere tropekin. Egoerari aurre egiteko 18 eta 60 urte arteko errekrutatze orokorra deitu zuten hainbat probintziatan, laguntza ekonomikoa eskatu zuten eta Frantziako tropen laguntzaren beharra ere izan zen.

1707ko apirilaren 25ean Felipe V.ak artxidukearen gizonak garaitu zituen Almansako batailan (Albaceten); aldi berean, bere aliatu Luis XIV.ak zenbait ezbehar pairatu zituen Europan. Felipe erregearen tropen artean borrokan aritu zen, urte haietan, Kantabriako Errejimentua; bertan Tomas de Idiaquez, Francisco Jose de Emparan edo Blas de Lezo militarrak nabarmendu ziren, besteak beste.

1710. urtean artxidukearen tropek berriro armaz hartu zituzten penintsulako hainbat puntu eta irailaren 28an bigarren aldiz sartu zen Madrilen. Maria Luisa erreginak Gasteizen hartu zuen babesa. Artxidukeari berriro gailendu zitzaizkion Brihuega eta Villaviciosako batailetan, eta Felipe V.ak, gainera, Carlos Inperio Sakratu Erromatar Germanikoko enperadore izendatu izana lagun izan zuen 1711. urtean. 1712ko urtarrilean Utrecht-eko Bakea negoziatzen hasi ziren, baina oraindik ere gizon eta diru-eskaerekin jarraitu zuten, Kataluniarekin hasitako gerra ez baitzen artean amaitu.

Utrecht-eko Bakeko punturik garrantzitsuenetariko bat, euskal lurraldeei dagokienean, Ternuako bakailao-bankuen afera da. Frantsesek Ingalaterrari eman zizkioten bankuok, euskaldunen interesen kalte. 1714 eta 1715 urteen artean Espainiak negoziazio diplomatikoei ekin zien, Ingalaterrak arrantza-toki horietan arrantza egiteko baimena eman zezan; hala ere, jarduera horrek ez zuen lortu XVI. eta XVII. mendeetan izandako indarrik.

Gerra 1714. urte bukaeran eman zen amaitutzat. Espainiak eta Frantziak, garaile irtendako potentziek, bere nahiak mugatu behar izan zituzten eta herrialde aliatuei Europako hainbat lurralde eman. Penintsularen barnealdean, Felipe V.ak bertan behera utzi zituen Aragoiko foruak (1707), Valentziakoak (1707), Kataluniakoak (1714-1715) eta Mallorcakoak (1716). Hala ere, Nafarroako eta euskal probintzietako foruak eta legeak ez zituen bertan behera utzi; lurralde horiek bere alde borrokatu ziren gerrak iraun bitartean. Gaztelako legeak, gutxika, lurralde guztietan ezarriz joan ziren, Nafarroan eta Euskal Probintzietan izan ezik.

Felipe V.aren erregealdian euskal lurraldeetan aduanen arazoa sortu zen; afera horrek bere eragina izan zuen 1718. urteko matxinadan. Euskal probintziek barne-aduanak zeuzkaten, Gaztela eta Aragoirekiko mugetan kokatuak. Aduana horiek penintsulako gainerako lurraldeekiko merkataritzari zergak ezartzen zizkioten, baina ez zuen aduanarik kostaldean; hortaz, itsasoz batere zergarik gabe salerosi zezaketen.

Aduanengatiko gatazkak leher egin baino lehenago, errege Borboiak euskal probintzietan zuzendutako politikak bere erakundeen interesekin talka egin zuen. 1714. urtean gertatu zen talka horietan lehenetariko bat. Urte hartan Errege Ogasunak tabako-faktore bat bidali zuen, eta eskuduntza handiak eman zizkioten. Koroaren delegatu eta ordezkari honek barnealdean tabakoaren kontsumo askea bermatzea zuen helburu, baita lurraldean hura saltzeko monopolioa lortzea ere; Bizkaiko Jaurerriko Batzar Orokorrek eta Diputazioak aurka egin zioten, baina.

1717ko abuztuaren 31an barnealdean ziren aduanak kantauriar itsasoko portuetara eta kanpoaldearekiko lurreko mugetara mugituko zirela ezartzen zuen agindua aldarrikatu zen. Neurri honen bitartez Felipe V.ak barne-merkataritza galarazten zuten oztopoak kendu nahi zituen; gainera, Ogasunerako diru-sarrera fiskalak ere handiagotu nahi zituen, baina herritarren arteko zenbait sektoretan haserrea piztu zuen; aduanak kostaldera eramateak euskal probintziek itsasoz salerosten zituzten produktuentzako zerga bat suposatzen zuen, baita kanpoaldetik inportatzen zituztenentzako ere, horien artean kontsumorako hainbat artikulu, zereala esate baterako. Bestalde, neurri hori hartu zenean euskal probintzien egoera ekonomikoa ez zen sobera pozgarria; gerrek eragindako higaduraz eta zerga-eskaerez gainera, uzta eskaseko hainbat urte etorri ziren bata bestearen segidan.

Protestak gorabehera, aduanak 1718ko martxoan tokiz aldatu zituzten eta gatazka handik gutxira lehertu egin zen. Lehendabiziko liskarrak urte hartako bertako abuztuan gertatu ziren eta irailean 1718ko matxinada gisa ezagunak diren istiluak hasi ziren. Gertakari honetan hainbat interes-gatazka ezberdin azaleratu ziren, eta hori agerian geratzen da matxinatuen kexetan; erregeak emandako dekretuaren aurka egoteaz gain, bere protestak kargu politikoak zeuzkaten merkatari, handiki, klero eta oligarken aurka ere zuzentzen zituzten. Erreboltarik bortitzena Bilbon gertatu zen, eta Bizkaiko beste hainbat eskualdetan ere eragina izan zuen. Halaber, probintzia horrekin muga egiten duten Gipuzkoako zenbait herritara ere zabaldu zen, Bergara, Arrasate, Aretxabaleta, Mutriku, Deba edo Elgoibarrera, esate baterako. Matxinatuak kostaldeko probintzietan altxatu ziren gehien bat eta, berez, horiek ziren kanpo-horniketarekiko mendekotasunik handiena zutenak.

Erreboltak tropa militarren bitartez amatatu zituzten. Bizkaian sartu ziren tropek Blas de Loya zuten buruzagi eta ez zuten denbora askorik behar izan lurralde osoa hartzeko. Ondoren, mariskal honek bando bat argitaratu zuen Bizkaian, aduanak kostaldean berrezarriz; neurri hori 1722ko abenduaren 16an berretsi zuen Felipe V.ak.

Matxinatuen errepresioak 31 bizkaitar eta gipuzkoar bat heriotzara kondenatzea ekarri zuen eta, bestalde, zigor judizial asko eta asko eman ziren, espetxe-zigorrak, ondasun-konfiskatzeak eta isunak, batez ere. Zenbait urte geroago, 1726ko abenduaren 22an, Koroak indultu orokorra eman zien matxinadaren buruzagiei eta matxinatuei.

Frantziako tropek Espainiak, berak bakarrik, 1718az geroztik Aliantza Laukoitzaren aurka mantendutako gerraren barruan hartu zuten Gipuzkoako probintzia. Koalizio hau, Ingalaterrak, Inperio Sakratu Germanikoak, Holandak eta Frantziak (aurretik Felipe V.aren aliatua izandakoak) osatua, Espainiari aurre egiteko sortu zen; honek lurraldeak berreskuratzeko kanpo-politika hasi zuen eta Utrecht-eko Itunaren ebazpenak betetzeari uko egiten zion.

1718. urtean armada ingelesak eskuadra espainiarra suntsitu zuen Cabo Passaron (Sicilian) eta, hurrengo urteko apirilean, Aliantza Laukoitzeko tropa frantziarrek, Berwick-eko duke mariskal frantsesa buru zutela, Gipuzkoa hartu zuten. Tropak Beratik sartu ziren eta probintzia, aurreko gerraren eta 1718ko matxinadari jarraitu zitzaion errepresioaren ostean, erabat desarmatuta geratu zen. Hondarribiak eta Donostiak Berwick mariskalaren aurrean kapitulatu egin zuten eta probintzia okupatua izan zen.

Felipe V.ak Nafarroan ezarri zuen errege-kuartela, baina ondoren gortera erretiratu egin zen batere arrakastarik lortu gabe. Bitartean, Berwick-en tropek Iruñea setiatzea pentsatu zuten hasiera batean, baina Kataluniara aldatu zuten norabidea. Bakea lortze aldera, Felipe V.ak Alberoni kardinala, urtetan monarkia hispanikoarentzako lurraldeak berreskuratzeko politika gauzatu zuen erregearen aholkularia, bere ondotik kentzera behartuta ikusi zuen bere burua. 1720ko otsailean erregeak armistizioa sinatu zuen Aliantza Laukoitzarekin, eta ondoren Hagan berretsi, eta 1721. urtean Espainiak eta Frantziak Madrileko ituna sinatu zuten; haren bitartez Frantziak Hondarribia eta Donostiako plazak itzultzeko konpromisoa hartzen zuen.

Handik bost urtera Felipe V.ak berriro ere aurka egin zien Europako potentziei, Vienako Itunean (1725) Austriarrekin egindako aliantzarengatik.

Felipe V.aren ministroek aduana-sistema eta muga-zergak erreformatzeko asmoa zuten, ogasuna hobetze aldera. Xede horrekin eta merkataritzari mesede egiteko helburuarekin, barnealdeko aduanak kentzeari ekin zioten. Hala ere, 1722an Felipe V.ak barnealdera ekarri zituen berriro aduanak euskal probintzietan, baina horiek ez zuten, artean ere, araututako muga-zerga sistemarik. 1727. urtean zehar, euskal probintzietako foru-ordezkariek José Patiño Superintendentearekin kapitulazioak sinatu zituzten; haien bitartez, kolonietako produktuen sarrera arautzen zen, tabako, kakao eta espezieena, esate baterako. Tokiko agintariek tabakoaren kontrabandoa zaindu eta zigortzeko konpromisoa hartu zuten, eta diputatu nagusiek gida-sistema bat ezarri zuten probintzia produktu horrekin hornitzeko. Kapitulatze horien erregulazioak 1728 eta 1729 urteetan eta hurrengo erregealdietan ezarritako beste hainbatek osatu zituzten.

Bilboko eta Donostiako merkatariek, kolonietako produktuek zuten eskari handia ikusita, Amerikarekin zuzenean salerosteko lizentzia lortu nahi zuten. Une hartara arte monarkiak Indiekiko salerosketen monopolio esklusiboa Sevilla eta Cadizen esku (XVIII. mendean) utzia zuen; hortaz, Amerikatik zetozen produktuak zekartzaten eta penintsulara heltzen ziren ontzi guztiek Sevillako Kontratazio Etxetik pasa behar zuten halabeharrez -1717an Cadizera aldatu zuten-.

1728. urte amaieran Errege Zedula batek Gipuzkoako eliteko zenbait gizoni Caracaseko Errege Konpainia eratzeko baimena eman zien. Elkarte horrek Donostian zuen egoitza, eta goraldia izan zuen 1751. urtera arte. Orduan, Ingalaterraren aurkako gerrari aurre egin behar izan zion (1739-1748), bertan parte hartzera ikusi baitzuen bere burua, baita 1749ko matxinada kreolari ere. 1751. urteaz geroztik akziodun kreolak sartu ziren konpainian eta Madrilera eraman zuten. 1778. urtean Amerikarekiko komertzio askea aldarrikatu zen eta horrek konpainiari kalte ekonomikoa ekarri zion; salerosketa askearen kontzesioak, Espainia eta Ingalaterraren artean piztutako gerra berri batekin batera (1780 eta 1783), elkartea krisialdi larri batera eraman zuen. Konpainiak birmoldaketa bat jasan zuen eta 1785ean Filipinetako Konpainia izena hartu zuen.

Bestalde, Bilboko zenbait merkatarik Buenos Aires, Tucuman eta Paraguayko Nabigazio eta Merkataritza Konpainia bat eratzen saiatu ziren Lehendabiziko saiakera 1737. urtean egin zuten, bigarrena 1745 aldera eta hirugarren aldiz ere saiatu ziren Amerikarekiko merkataritza librea aldarrikatu baino urte gutxi batzuk lehenago. Konpainia honen fundazioa ez zen Gortean onetsia izatera heldu proiektuaren aurka, besteak beste, Lima eta Buenos Aires hiriko merkatariak agertu zirelako.

  • GARCÍA-BADELL ARIAS, Luis María. "Los primeros pasos de Felipe V en España: Los deseos, los recelos y las primeros tensiones ". Cuadernos de Historia del Derecho, 15 zenb. (2008), 45-127 or. [Kontsulta data: 2011ko urriak 17].
  • DIEU, Jean-Pierre de. "La Nueva Planta en su contexto ". Manuscrits. Revista d'historia moderna, 18 zenb. (2000), 113-139 or. [Kontsulta data: 2011ko urriak 17].
  • ESTÉVEZ RODRÍGUEZ, Xosé. Historia de Euskal Herria. II. Del hierro al roble. Tafalla: Txalaparta, 1999.
  • FRANCH BENAVENT, Ricardo. "Política mercantilista y comercio interior en la España de Felipe V". SERRANO MARTÍN, Eliseo (coord.). Felipe V y su tiempo. Zaragoza: Fernando el Católico Erakundea C.S.I.C.- Zaragozako Diputazioa, 2004, I libk., 103-132 or.
  • GÁRATE OJANGUREN, Montserrat. "La libertad comercial de las Provincias exentas frente al monopolio de la Renta. Dos sistemas fiscales complementarios en el siglo XVIII". ALONSO ÁLVAREZ, Luis; GÁLVEZ MUÑOZ, Lina; LUXÁN, Santiago de (arg.). Tabaco e Historia económica. Estudios sobre fiscalidad, consumo y empresa (siglos XVII-XX). Madril: Altadis Fundazioa, 2007, 149-177 or.
  • GÁRATE OJANGUREN, Montserrat. La Real Compañía Guipuzcoana de Caracas. Donostia: Argitalpen eta Publikapenen Gipuzkoar Erakundea, 1990.
  • ORTIZ DE ORRUÑO, José María eta PORTILLO, José María. "La Foralidad y el Poder Provincial". Historia contemporánea, 4 zenb., (1990), 107-121 or.
  • VICENT LÓPEZ, Ignacio María. "Felipe V y la Monarquía Católica durante la Guerra de Sucesión: una cuestión de estilo ". Espacio, tiempo y forma. Serie IV. Historia moderna, 7 zenb., (1994), 397-423 or. [Kontsulta data: 2011ko urriak 17].
  • ZABALA, Aingeru. "La Guerra de Sucesión en el mar Cantábrico". Itsas Memoria. Revista de Estudios Marítimos del País Vasco. Donostia: Untzi Museoa, 2006, 325-356 or.