Monarkia eta noblezia

Gartzia V.a Ramirez "Berrezarlea"

Iruñeko erregea (1134-1150).

Kristina Rodrigezen semea zen, Rodrigo Diaz de Vivar "Cid Campeadorren" alabarena. Aitaren aldetik, leinu iruindarrekoa zen; Ramiro Antso infantearen semea zen, eta berau Konstantziaren eta Antso infantearen semea zen. Antso infantea, bestalde, Gartzia Antso III.a "Naiarakoaren" sasiko semea zen, eta Antso IV. Gartzes "Peñalengoaren" anaia naturala.

Gartzia Ramirez erregea Margarita l'Aigle Rotroukoarekin ezkondu zen lehenbizi. Rotrou Perchekoa kondearen iloba zen Margarita, eta Tuterako jaurerria jaso zuen harengandik. Margaritaren ama, berriz, Juliana Perchekoa, Alfonso "Batailatzailearen" lehengusu propioa zen. Senar-emazte horien seme-alabak izan ziren Margarita, Gilen I.a Siziliakoa erregearen emazte izan zena, Blanka, gerora Antso III.a Gaztelakoa izango zenaren emaztea (ez zen erregina izatera iritsi, gerora Alfontso VIII.a Gaztelakoa erregea izango zena erditzean hil baitzen), eta Antso VI. "Jakituna", Nafarroako erregea (1150-1194).

1144ko ekainaren 19an, Gartzia Ramirez bigarren aldiz ezkondu zen Urrakarekin, Alfontso VII.a Gaztelakoaren ezkontzaz kanpoko alabarekin. Ezkontza horrekin, Gaztelara hurbildu zen. Bigarren ezkontza horretatik jaio zen Antsa, Gaston V.a Biarnokoa bizkondearen emaztea.

Gartzia erregeak tronua hartu zuen garaian, ezaugarri anitzeko lurraldeek osatzen zuten Iruñeko erresuma. Iruñeak, Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak osatzen zuten erresumako nukleo zentrala. Era berean, dokumentuen arabera, beste lurralde batzuetako errege ere bazen, adibidez, Valdosella (1141), Sause (1143), Lizarra (1143) eta beste hainbat lurralde. Haren erregealdian ez zuen Errioxa gobernatu, lehen errege iruindarren agindupean egondako lurralde horiek Haro familiaren esku baitzeuden. Gaztelaren espantsionismoaren zubi-buru zen familia hori.

Iruñeko errege izateaz gainera, Gartzia Ramirezek bazituen jaun-jabetza garrantzitsu batzuk ere; lehenengo emaztearen ezkonsarian eskuratutako Tuterako jaurerriaz gainera, Logroñoko jaurerriaren jabe zen, eta "Monzongo jaun" titulua ere izan zuen.

Aragoiko eta Iruñeko errege Alfontso I.a "Batailatzailea" 1134ko irailaren 7an hil zen zuzeneko ondorengorik utzi gabe. Tronurako legezko ondorengo hurbilenak ziren Gartzia Ramirez eta Alfontso hilaren anaia bat, Ramiro "Monjea". Alabaina, erregeak testamentu-xedapenean, ondare osoaren oinordeko izendatu zituen, zati berdinetan, Jerusalemgo Hilobi Santuaren, Jerusalemgo Pobreen Ospitalearen eta Salomonen Tenpluaren ordena militarrak. Baina testamentua ez zen onartua izan. Aragoiko nobleziak Ramiro II.a Aragoikoa erregetzat onartu bazuen ere, Gartzia Ramirezek iruindarren erregetzat aldarrikatu zuen bere burua Iruñeko Garcia de Larrosa apezpikuaren eta Iruñeko jaun nagusien babesarekin. Jaun horien artean aurkitzen zen Ladron kondea, Gipuzkoako, Arabako eta Bizkaiko jauna.

Iruñeko erresuma bi erresumen artean zegoenez, ezin zituen bere mugak eta lurrak zabaldu. Gartzia Ramirezek defentsa-jarreran egon behar izan zuen; jarduera diplomatiko indartsua gauzatu zuen, eta noizbehinka gerra-aldiak tartekatu.

Hasiera batean, Iruñeko eta Aragoiko erregeen arteko harremanak ez ziren oso onak izan. Baina, 1134ko abendua eta 1135eko urtarrila artean, Gartzia Ramirezen hiru mandatari eta Ramiroren beste hiru bildu ziren Vadoluengon, bi erresumen eskubideen eta mugen inguruan akordioren bat adosteko asmoz.

Gartzia Ramirezek Vadoluengora igorritako mandatarietako batek, Ladron jaunak, erresuma berrezartzea erabaki zuen, haren konderrien aldeko indarrarekin.

Gartzia Iruñeko errege izango zen, baina Ramiro II.aren basailutzan. Mugei zegokienez, Antso "Nagusiak" ezarritakoak errespetatuko zirela adostu zuten. Era berean, zera adostu zuten: "Gartziaren aita" titulua emango ziotela Ramirori, aurreko erregearekin hurbileko ahaidetasuna zuelako; beraz, sasiko aita-seme harreman bat ezarri zen bi erregeen artean.

Eliza, bestalde, erresuma berrezartzearen alde agertu zen, baina ez zituen gobernariak erregetzat onartu berehala. Elizak "duke" izena eman zien errege iruindarrei 1196ra arte.

Hilabete batzuk geroago, 1035eko maiatzean, Naiaran, Gartzia Aragoiko erregearengandik urrundu egin zen eta Alfontso VII.a Gaztelakoarengana hurbildu. Urte hartako uztailean Gartziak Iruñeko, Arabako, Bizkaiko eta Tuterako errege gisa izenpetzen zuen, baina Gaztelako erregeari basailutza gordetzen zion enperadore gisa. Alfontso VII.ak formalki onartzen zuen Gartzia erregetzat; horrela, basailutza-loturako sarea hedatzen zuen. Era berean, uko egin zion Errioxan, Zaragozako erresuman eta Sorian lurrak hartzeari. Gartzia Gaztelako enperadorearen gortean sartu zen, eta Zaragoza hirirantz aurrera egin zuten elkarrekin. Urte bereko irailean, Alfontso VII.ak Zaragozako jaurerria eman zion Gartziari enkomiendan.

1136an hautsi zen Gartzia Ramirezen eta Gaztelako erregearen arteko aliantza, Alfontso VII.a Ramiro "Monjearengana" hurbildu baitzen; Zaragozako jaurerria berreskuratu zuen, eta Nafarroako mugak eraso Aragoiko tropekin batera. Iruñeko erresumako mendebaldeko jaurerrietako -Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa- lurretan hasi zen borroka, Ladron kondearen mende zeuden lurretan alegia. Urte horretako irailean, Ladronek basailutza erakutsi zion Gaztelako erregeari, eta, gerora, Viguerako gobernua jaso zuen harengandik.

Hasierako erasoa ongi jasan bazuten ere, aragoiarrak eta kataluniarrak elkartuta zeudela kontuan hartuta, Gartzia erregeak bakea izenpetu zuen Alfontsorekin 1137ko urriaren 20an. Artean, Aragoin gerrak jarraitu egin zuen eta nafarrek aurre egin zuten porrotik jasan gabe. 1137an, erregeak Ablitas setiatu zuen, Malon, Frescano, Bureta, Barillas eta Razazol okupatu, eta Gallur ingurura heldu zen. 1138ko apirilaren 10ean, kataluniarren eta aragoiarren tropak garaitu zituen toki hartan. Ramon Berenguerrek IV.ak zuzentzen zituen tropa horiek, Ramiro Aragoikoaren suhia eta Bartzelonako konde zenak. Kataluniarrei eta aragoiarrei laguntzera joan zen Alfontso VII.aren armada, baina, gertakariak ikusita, Naiarara atzera egin zuen.

1139an, Sause, Filera, Petilla eta Galipentzu hartu zituzten nafarrek. Era berean, Gartziak Iruñeko Santa Maria katedralari eman zion ordura arte Aragoiko egoitzen mende egondako eliza nafarren eskumena.

1140ko otsailaren 22an, Nafarroako lurraldeak banatzeko akordioa adostu zuten aragoiarrek eta gaztelauek. Akordio horren bidez, Gaztelako erregearentzat izango ziren Marañon eta Ebroren ezkerraldeko lur nafarrak, haren aitona Alfontso VI.arenak izandakoak, eta Ramon Berenguerrentzat, berriz, Antso Ramirezen eta Pedro I.aren garaietan Aragoirenak izandako lurrak. Nafarroako konderria ere banatuko zuten; aurreko errege aragoiarrek omenaldia egin zioten Afontso VI.ari lurralde horrengatik. Konderri horri zegokionez, Alfontso VII.arentzat izango zen heren bat, haren jabetzako lurretatik hurbilen zegoena, eta gainerako bi herenak, Iruñea hiria barne, Berenguerrentzat. Kataluniarrak omenaldia egin behar zion errege gaztelauari lur horiengatik. Lurra banatzeaz gainera, elkarren artean adostu zuten bietako inork ez zuela bere aldetik bakerik edo su-etenik izenpetuko Gartziarekin.

Dirudienez, Alfontso VII.ak eta Gartzia Ramirezek akordio hori lortzearren burututako negoziazioetan, 1140an zera adostu zuten: haien seme-alabak elkarrekin ezkonduko zirela, hau da, Blanka Nafarroakoa, Iruñeko erregearen alaba, eta Antso Gaztelakoa, gerora Antso III.a "Desiratua" erregea izango zena. Urte batzuk beranduago, Alfontso VII.ak Naiarako erresuma sortu zuen Errioxan haren seme Antsorentzat. Eraketa horren xede bakarra zen aurrez Iruñeko erregetzari lotutako lur horien konkista finkatzea.

Ramon Berenguer IV.aren gerrak bere bidea jarraitu zuen, eta mugako higadura eragin zuen. Iruñeko erregea, Gaztelarekin mugan zituen lurraldeez kezkatu beharrik gabe, Jakaraino iritsi zen, eta hiria eraso eta erre zuen (1141). Artean, Bartzelonako kondea Nafarroako erreinurantz abiatu zen, eta Iruñean ere sartu zen. Gartziak erasotzen jarraitu zuen Zaragozako ateetara heldu arte, eta Tarazona ere konkistatu zuen (1142). Gerora, Berenguerrek hiri hori berreskuratu zuen, eta Sause konkistatu (1143).

Azkenik, Iruñeko eta Aragoiko erregeen arteko bakea heldu zen Gaztelako erregeak babestuta. Alfontso VII.aren asmoa zen bi erregeen jarrerak hurbiltzea, islamaren kontra egin ahal izateko. 1146ko azaroan, Alfontso VII.ak elkarrizketa bat izan zuen Gartziarekin Tudejenen (Fitero). Gaztelako erregeak bultzatu zuen elkarrizketa, haren alaba Urraka ikusteko aitzakiarekin, Iruñeko erregearekin ezkonduta baitzegoen bi urte lehenagotik. Hilabete bat geroago, Gartzia eta Aragoiko erregea bildu egin ziren San Esteban de Gormazen. Toki horretan izenpetu zuten bakea, baina argitu gabe geratu ziren bien arteko auzi batzuk.

Hiru erregeak adiskidetu ostean, Ramon Berenguer eta Gartzia Ramirez Andaluziara zuzendu ziren haien tropekin Alfontso VII.ari Andaluzia birkonkistatzen laguntzeko. Zehazki, Almeriaren kontrako kanpainan parte hartu zuten; piratek hartutako hiria zen gainera. 1147ko abuztuan, iruindarrek eta gaztelauek Baeza hartu zuten, eta urte bereko urriaren 17an, Almeria. Gaztelauek eta iruindarrek hiria lurrez eraso zuten bitartean, kataluniarrek, genoarrekin eta pisatarrekin batera, itsasoz eraso zuten.

Almeria hartu ostean, Iruñeko eta Bartzelonako erregeen jarrerak hurbiltzen hasi ziren. 1149ko uztailaren 1ean adiskidetasun- eta bake-ituna izenpetu zuten berriz ere. Itun horren arabera, Berenguerrek konpromisoa hartzen zuen Blanka andrearekin ezkontzeko, Iruñeko erregearen alabarekin alegia, eta konde kataluniarrak 12 gaztelu emango zizkion gutxienez ezkonsari gisa. Alabaina, ezkondu baino lehen hil zen Blanka. Itun berean adostu zuten etorkizunean musulmanei konkistatuko zizkieten lurrak banatuko zituztela. Berenguerrek eta Gaztelako erregeak asmo bera zuten: bakea mantentzea Iruñarekiko mugetan, lurralde musulmanen kontra borroka egin ahal izateko.

1150eko ekainean, Gartzia Andaluziara itzuli zen, enperadorearen espedizioetako batean. Urte horretako azaroaren 21ean hil zen Lorkan, Lizarrako merindadean, eta Iruñeko katedralean ehortzi zuten.

Vadoluengoko akordiotik 50 urte pasa zirenean, honela abesten zuen Bertran de Born olerkariak:

Lo bos reis Garsia Ramitz
cobrera, quan vida. lh safrais,
Arago, que.l monges l'estrais,
el bos reis navars, cui drechs es,
cobrara ab sos alaves,
sol s'i atur.

Aitan com aurs val mais d'azur,
val mielhs e tan es plus complitz
sos pretz que del rei

  • LACARRA DE MIGUEL, Jose Maria. Historia política del reino de Navarra: desde sus orígenes hasta su incorporación a Castilla. Iruñea: 1972.
  • LADERO QUESADA, Miguel Angel (koord.). La Reconquista y el proceso de diferenciación política (1035-1217). Madril: Espasa Calpe, 1998.
  • FORTUN PEREZ DE CIRIZA, Luis Javier. "La quiebra de la soberanía navarra en Álava, Guipúzcoa y el Duranguesado (1199-1200)". Revista Internacional de los Estudios Vascos, 45, 2 alea, 439-494 or. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2000.
  • MARTIN DUQUE, Angel J. "Vasconia en la Alta Edad Media. Somera aproximación histórica". Revista Internacional de los Estudios Vascos, 44. alea, 399-439 or. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1999.
  • MARTIN DUQUE, Angel J. "La restauración de la monarquía navarra y las Órdenes Militares (1134-1194)". Vianako Printzea, LXIII. urtea, 227. zbk., (2002), 851-861 or.
  • UBIETO ARTETA, Antonio. "Las Fronteras de Navarra". Vianako Printzea, XIV. urtea, 50-51 zbk. (1953), 61-96 or..