Kontzeptua

Evreux dinastia

Evreux leinuko lehen erregeak jaiotza, hizkuntza, bizilekua eta ondare-interesei dagokienez frantsesak izan baziren ere, errege Kapetoen dinastien erreinaldietan bat egindako Nafarroako eta Frantziako koroen arteko banaketaren ondorioz, Evreux dinastiak pixkanakako bilakaera izan zuen Carlos III.aren garaia arte, ondare-interes frantsesak bereizi eta dinastia erabat "nafar" egin zen arte.

Carlos I.a Nafarroakoa eta Frantziako IV.a errege Kapetoa 1328an hil zen oinordekorik utzi gabe eta, beraz, Nafarroako koroa haren iloba Joanaren -Luis I.a erregearen alaba- eskuetan erori zen.1328ko martxoan Garesen elkartu ziren Nafarroako estatuak eta Joana erregina izendatu zuten aho batez. Pedro Ramon de Rabastens gobernadorea ere kargutik kendu zuten eta erregeordeak izendatu zituzten, horrela, Juan Corbaran de Lehet eta Juan Martinez de Medrano aukeratuak izan ziren.

Joana Nafarroako errege-ezkontide bilakatu zen Filipe Evreuxkoarekin ezkonduta zegoen. Biak ere Iruñan koroatuak izan ziren 1329ko martxoaren hasieran. Frantziako lurraldeetan zuten ohiko presentzia zela eta, Frantziako Etxearen gobernu-erabilera zaharrez baliatu ziren, hala, hainbat ordezkari eta gobernadore izendatu zituzten erreinuaren buru izateko eta horiek erreformatzaileek kontrolatuak izan ziren; horien funtzio nagusia goi mandatarien gobernu-kudeaketa gainbegiratzea zen eta botere publikoaren baliabideak onbideratzeko karguak eta lanbideak izatea. Filipe erregeak foruak eguneratzeari buruzko interesa azaldu zuen eta horretarako, 1330ean hainbat bilera egin zituen prelatu, gizon aberats, jauntxo eta hiribilduetako prokuradoreekin. "Filipe III.aren hobekuntza" delakoaren jaulkipena izan zen horren emaitza.

Errege-erreginek bakera bideratutako nazioarteko politika garatu zuten ondoko erreinu hispaniarrekin. Hori horrela, 1330ean Gaztelarekin bake-ituna lortu zuten eta bien bitartean Aragoiko errege-erreginekin Joana Nafarroako oinordekoaren eta Aragoiko koroaren oinordekoaren arteko ezkontza negoziatu zuten. Ezkontza horrek azkenean ez zuen aurrera egin, baina bai Maria Nafarroakoa infantaren eta Aragoiko Petri IV.aren artekoak, 1338an.

Filipe Evreuxkoak Frantziako basailu izanik eta Ingalaterrako monarkak Akitanian zituen lurren ondoko errege izanik, diplomazia adimentsua garatu behar izan zuen Frantzian, gerra piztu zenean, Eduardo III.a monarka ingelesak Frantziako koroa aldarrikatu zuenean 1337. urtean.

1343ko urtarrilean sinatutako tregoa anglo-frantsesari esker, Filipek bere proiektu gutiziatuenetakoa garatu ahal izan zuen: gurutzada. Zaldi gaineko 100 gizoneko eta infanteriako 3.000 laguneko ejertzito xumearekin, Gaztelako Alfontso XI.a erregeari lagundu zion Errekonkistan. Erabaki hura okerra izan zen, ordea, uztailean gaixotu eta irailean Jerezen hil baitzen.

Erreginak Frantziako lurraldeetan eman zuen denbora gehiena, erreinuan gobernadorearen pertsona iraunaraziz. Conflansen hil zen 1349ko urriaren 6an eta Saint-Denisen lurperatu zuten.

Carlos II.aren erreinaldia bi garaitan bana dezakegu. Lehenengoak gobernuaren lehen hamar urteak hartzen ditu. 1352. urtean Joana Valoisekoarekin -Frantziako Juan II.aren alabarekin- ezkondu zen. Bi urte beranduago Frantziako erregeak Frantziako Kondestablearen (Karlos, Alfontso de la Cerda-ren semea) heriotzagatik salatu zuen.

1355ean Rouengo gazteluan atxilotu zuten eta ez zuten 1357ko azaroa arte erreskatatu, Nafarroako zenbait nobleren konplizitateari esker. Ihesaldiaren ostean, Ingalaterrako erregearekin bat egin zuen eta Etienne Marcel merkatari aberatsa buru zuen Pariseko errebolta bultzatu zuen. 1360ko urrian Calaisko bakea sinatu zuen Frantziako erregearekin eta, beraz, Carlosek Normandiako jabetzak berreskuratu zituen. Urte hartan bertan, Filipe I.a Borgoinakoa hil zen eta, beraz, Carlosek duketza eskatu zuen, arrakastarik lortu gabe, Frantziako koroarekin anexionatu baitzen. 1363an eta 1364an Frantziako erregearen aurka jarri zen, baina Cocherelgo porrotaren ostean, 1364ko maiatzean, lurralde guztiak galdu zituen, Montpellier, Evreux eta Contentin izan ezik.

Hamarkada hartan, haren anaia Luisek gobernatu zuen Nafarroa. Diplomazia esanguratsua gauzatu zuen Gaztelari eta Aragoiri dagokionez, baina ez zen alderdi bietakoren batekin ere konprometitzera heldu 1356ko irailean "Bi Petrien gerra" delakoa hasi zenean. Gaztelako gerra zibilaren ondorioz, 1363ko abuztuan Uncastillo herrian ituna sinatu zuen Aragoiko erregearekin. Itun hartan, biek ere Henrike Trastamarakoari anaiordearen, Gaztelako Petri I.a erregearen, aurka egiten laguntzeko konpromisoa hartu zuten.

Carlos II.aren erreinaldiko bigarren aldiak Cocherelgo porrotetik heriotza arte (1387ko urtarrilaren 1a arte) hartzen du. Garai hartan, Nafarroako administrazioari dagokionez Comptos Ganberaren antolaketa nabarmendu zen 1365ean; izan ere, errege-finantzen kontrol eta kudeaketa hobea egitea ahalbidetu zuen. Nazioartean, berriz, Durazzoko dukesa Joana Siziliakoarekin ezkonduta zegoen Luis anaiari lagundu zion Albania konkistatzeko proiektuan. 1372tik aurrera, harremana txarra izan zen Gaztelarekin, Henrike II.ak Gaztelako gerra zibilean Nafarroaren eskuetan eroritako lurralde guztiak eskatu baitzituen. Gatazka berri hura konpondu nahian eta lurralde haiek guztiak gorde nahian, Carlosek bere seme Carlos printzea Gaztelako Leonor infantarekin ezkontzea proposatu zuen eta Henrike II.ak onartu egin zuen, Nafarroan aliatua bilatuz Lancasterko duke Joanes Gantekoaren helburuen aurrean, horrek Petri I.aren alaba batekin ezkonduta egonik Gaztela erreinatu nahi baitzuen.

1378an, Ingalaterra eta Frantziaren arteko gerraren erdian, Frantziako erregeari garai bateko lurralde-errebindikazioak planteatu zizkion berriro ere. Gaztelako Henrike II.arekin aliatutako Frantziako Carlos V.a, ordea, aurka jarri zen eta Frantziako jabetzak konfiskatu zizkion, Cherbourgeko plaza normandiar garrantzitsua izan ezik. Gaztelako erregeak, bestalde, Nafarroa inbaditu zuen eta Karlos Brionesko bakea sinatzera behartu zuen 1379ko martxoan; horri jarraiki Karlosek ezingo zituen hitzarmenak negoziatu Ingalaterrarekin, ezta Frantziari gerra egin ere eta Gaztelari eman beharko zizkion hamar urteko epean Nafarroako hamabost herri eta gotorleku eta berrogeita hamar bat noble, bahitu gisa. Erregetzako azken hamar urteetan, Carlos Frantzian eta Gaztelan galdutako lurraldeak berreskuratzen ahalegindu zen, baina ez zuen arrakasta nabarmenik izan.

1387ko urtarrilaren 1ean Nafarroako errege bilakatu zen. Gatazka armatua ezaugarri zuen aurreko garaian ez bezala, Karlos III.aren erregealdian politika diplomatikorako joera hartu zen, gerrak saihesteko joerarekin. Bataila militarrak galduta zeuden eta aitaren gerra-politikarekin jarraitzea porrot egingo zuen ekintza zen. Hori horrela, diplomazia esanguratsua zabaldu zuen; erreinuko ekonomia saneatuta egotea lortu zuen Nafarroako administrazio publiko onari esker ordaindu ahal izan zuena.

Frantziako ondareei dagokienez, 1404. urtean hitzarmena sinatu zuen Frantziako koroarekin, Frantziako lurraldeen jabetzari uko eginez. Hori horrela, Evreux, Avranchez eta Normandiako gaztelu guztien helburuak utzi zituen, Cherbourgekoa kenduta, konpentsazio ekonomikoaren truke: urtean 12.000 liberako errenta, dukerri berria osatuko zuten hainbat lurraldetan, Nemours dukerria, hain zuzen. Aurrerago, Frantziako erregeari saldu zion Cherbourgeko plaza, 200.000 libera tornesen truke. Horrela, gehiago zentratu zen ondarea handitzea ahalbidetuko zion Nafarroako erreinuan.

Europak zisma-garaia bizitu zuen XV. mendearen hasieran. Ildo horretatik, Carlos III.ak eta Nafarroak Benedicto XIII.a Aita Santu zismatikoaren alde egin zuten 1416. urtea arte. Aita Santu hari eskaera garrantzitsua egin zion (hurrengo mendearen hasieran Katalina I.a eta Joan III.a errege-erreginek berriro ekin zioten), Nafarroarako hainbat elizbarrutitan banatuta egongo zen elizaren probintzia bakarra sortzea alegia. Helburua argi zegoen: Nafarroako lurralde guztiei barne-kohesio handiagoa ematea, lurraldetasun geopolitikoari lurraldetasun erlijiosoa ere gehituko baitzitzaion. Hala eta guztiz ere, proiektuak ezin izan zuen aurrera egin elizaren banaketaren ondorioz eta Gaztela eta Aragoiko erregeen presio politikoen ondorioz.

Carlos III.a Nafarroan bizitu zen erreinaldiaren zati handian eta kulturaren mezenas izan zen. Liburutegi izugarriaren jabe izan zen eta ez zituen gogoan hartu bizi ohi zen Tafallako eta Oliteko gazteluak apaintzeko gastuak. Ikuspegi politiko aproposarekin, Gaztelarekin harreman ona izaten ahalegindu zen, gatazka militarrak saihesteko, Nafarroak ezin baitzion lurralde gehiago galtzeko arriskuari aurre egin. 1375ean Leonor Trastamarakoa infantarekin ezkondu zen eta handik bi urtera, dagoeneko errege zela, Gaztelako errege-erreginek Tutera, San Vicente de la Sonsierra eta Lizarrako gazteluak itzuli zizkioten.

Nafarroa indartzeko eta erreinuko lurraldea zabaltzeko xedearekin egindako diplomaziaren baitan, Carlos III.ak ezkontza-politika trebea garatu zuen, hau da, oinordekoak inguruko monarkiekin ezkondu zituen, Nafarroarekin muga egiten zuten alor politiko guztietan itxaropenak zabalduz. Frantzia hegoaldeko lurraldeetara zabaltzeko, 1403ko abenduan lehen alaba Joana Biarnoko bizkondea eta Foixko kondea zen Joanes Foixkoarekin ezkondu zuen. Nafarroako infanta 1413an oinordekorik gabe zendu zen, ordea, beraz, ez zen Carlos III.ak Nafarroako koroa ondoko lurraldeekin zabaltzeko zuen helburua bete; Frantzia iparraldean kokatutako beste lurralde batzuk baino errazagoak ziren defendatzeko eta horiekin presio politikoa egin ahal izango zien aldameneko errege-erreginei, Carlos II.aren garaian egindakoa baino eraginkorragoa izango zena. Era berean, Elisabet alaba Joanesekin, Armagnaceko kondearekin, ezkondu zuen, horrela, tarte ipar piriniarrean botere politiko eta lurralde mailako botere handieneko bi noblezia-etxe bermatu zituen.

Aragoirekin ere kudeaketa probetxugarriak ekin zituen; izan ere, Zuria (hirugarren alaba) Aragoiko koroaren oinordekoarekin, Martin Siziliakoarekin -1409an hil zen- ezkondu zuen. Ondoren, Nafarroako infanta bigarren aldiz ezkondu zen Joanes Aragoikoarekin, Alfontso V.a Aragoikoa erregearen anaiarekin.

Barne-politikari dagokionez, Nafarroako gertaera garrantzitsuenen artean dago 1423ko iraileko "Batasun Pribilegioa" delakoa, Iruñako hiru burguak udaletxe bakarrean batu zituena, armarri eta errenta bakarrarekin eta ordura arte San Zernin, Nabarreria eta San Nikolas herrien arteko muga eta banaketa fisikoak ezabatu zituena.

Azkenik, 1423. urtean Vianako Printzea titulua jarri zela nabarmendu behar da. Orduz geroztik Nafarroako erreinuko erregegaiek eraman zuten eta Carlos biloba izan zen lehena eramaten, Zuria Nafarroakoaren eta Joan Aragoikoaren semea. Viana Nafarroako 14 herriz osatutako printzerria zen eta Viana zuen hiriburu.

  • CASTRO, J. R. Carlos III el Noble, rey de Navarra. Iruñea, 1967.
  • LACARRA, J. M. Historia del reino de Navarra en la Edad Media. S.l.: Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1976, 358 - 459 or.
  • MEYER, E. Charles II, roi de Navarre, comte d'Évreux, et la Normandie au XIV siècle. Paris: Dumont, 1898.
  • MIRANDA GARCIA, F. Felipe III y Juana II de Evreux. Iruñea: Mintzoa, 2003.
  • PLAISSE, A. Charles, dit le Mauvais, comte d'Évreux, roi de Navarre, capitaine de Paris. Évreux: Société libre de l'Eure, 1972.
  • VILLAR GARCÍA, L. Carlos II, el Malo. Iruñea: Mintzoa, 1987.