Kontzeptua

Konbentzio Gerra Euskal Herrian

1789an, Iparraldeko 3 lurraldeetako ordezkariek Iraultzak eskaintzen zituen erreformak begi onez ikusten bazituzten ere, bereziki justizia eta fiskalitate erreformak, ez zeuden jada ados Iraultzak praktikan hartzen zuen itxurarekin. Horren adierazle dugu gerrarako erreklutamenduek edukitako arrakasta eskasa, desertzio kasuak eta Espainiaren aldeko jarrerak. Horrez gain, biztanleei gerrarako indar handia eskatzen zitzaien, gehienetan beraientzat ere ez zituzten elikagaiak eskatuz eta herrietan gosetea sortuz.

Hegoaldean, Espainia absolutistarekiko distantziak gero eta handiagoak ziren, foruen errespetua zalantzan baitzegoen. Euskal lurraldeetan Frantziar Iraultzak zekarren ideiak ongi ikusiak ziren inguru burges eta jakintsuetan eta Sociedada Vascongada de Amigos de Pais bezalako elkarteen bidez Iraultzaren ideia berriak barreiatzen ziren. Espainiak, horretan arrisku bat ikusten zuen bere erregimenerako.

Frantziar aldetik Pirinio Mendebaleko armada sortzen da 1793ko apirilaren 30ean. 8 000 soldadurekin hasi eta 70000rekin amaituko du. Espainiar aldetik Carlos IVak Ventura Caro jeneralaren manupean 22 000 soldadu jarriko ditu. Honi Saint Simon markesak zuzendutako errege legioa, Foru instituzioek Narroseko markesaren manupean jarritako 4 600 mutil eta Nafarroak jarritako 16 000 soldaduak gehitu behar zaizkio.

Gune militarrak Hendaia, Donibane Lohitzune, Senpere, Sara, Urruña, Donibane Garazi eta mendialdeko aranetan kokatuak zeuden Iparraldean eta San Martzial, Bera, Baztan eta Luzaiden Hegoaldean. Bertako biztanleri zibila guda erdian dago. Lehen une batean, Espainiak iniziatiba izango du Hendaia eta Saran sartuz. Espainiar ejertzitoak badu oraindik inperio kolonialaren indarra nahiz bere azkenetan egon. Baina azkar batean, ekainean, Frantziar armadak iniziatiba hartzen du Moncey jenerala buru duela eta 1794ko udaran Baztan eta Oiartzungo aranetan sartzen da. Abuztuan Donostia hartzen du zeinak ez duen inongo erresistentziarik jartzen eta 1795erako Ebroraino heltzen da.

1795ko uztailaren 22anean Frantziak bere nagusitasuna erakusten du eta Basileako bakea sinatzen dute bi herriek. Espainiak Katalunia eta Euskal Herriko lurraldeak berreskuratzen ditu eta Frantziak Santo Domingoko zati bat jasoko du.

Aipatu dugun bezala, Konbentzio gerrak ez zuen ilusio eta atxikimendu handirik topatu Euskal Herriko bi aldeetan. Arrazoi ezberdinengatik bada ere, Euskal probintzietako biztanleei etsaiarekin kolaboratzea leporatuko zaie. Horren ondorioz, alde batetik, foruak zalantzan jarriko dira eta bestaldetik, biztanle andana exekutatu, kartzelaratu eta herri osoak beren biztanleez hustuak izango dira eta deportatuak.

Frantsesak Donostian sartzen direnean hiriak ez du erresistentziarik jartzen. Are gehiago, ateak irekitzen dizkio frantziar ejertzitoari. Carlos IVaren ministro zen Godoyk, beranduago Gipuzkoa traidoretzat joko du eta foruak kentzeko ahaleginak egingo ditu. Hala dio Godoyk:

"Donostiako okupazioa ez zen armen bidezko ekintza izan, hainbat gipuzkoar politikari Adrien de Moncey jeneralarengandik liluratuta zeuden, zeinak hitz eman zien herrialdea errepublika independente bilakatuko zuela. Gizon sinesberak haiek, ... hiria frantsesen esku utzi zuten". (itzulpen moldatua gazteleretik.)

Gipuzkoako Batzarrak negoziaketak hasten ditu Frantziarrekin Errepublikari lotutako probintzia independente bat lortzeko asmoz. Hasiera batean, Frantsesek Pinet eta Cavaignac negoziaketetarako ordezkarien bitartez, ez dute proposamena onartzen eta Gipuzkoa Frantziari anexionatzea nahi dute. Hala diote Osasun Publikoko Komitean: "la province du Guipuscoa sera gouvernée comme pays conquis" ["Gipuzkoako herrialdea herri konkistatu gisa gobernatua izanen da."]

Gipuzkoako Batzarra atxilotua eta preso sartua da Baionan. Orduan Gerrarako Foru Batzar berezia biltzen da Arrasaten 18 udalerrietako ordezkariekin eta Bizkaia eta Arabaren laguntza eskatzen dute.

Moncey jeneralak, euskal errealitate berezituaz jabeturik, Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba baturik ikusten ditu eta Frantziaren babespean egongo litzatekeen Errepublika independente bat eratzea eta foruak errespetatzea proposatzen du Osasun publikoko Komitean baina gipuzkoarren esperantzak altxatzeaz gain ez du Frantziar botere guneetan arrakastarik izango.

Bizkaiak, Gipuzkoako eredua jarraitu nahi du baina ikusiz nola amaitzen duten negoziaketak bertan, atzera egiten du. Halere, nahiz eta Bizkaiko Batzarrek idatzien bitartez bere fideltasuna adierazi Espainiar erreinuari, errealitatean errealitatea bestelakoa da. Bizkaitar andanak uko egiten dio armadan sartzeari eta are gehiago Bizkaiko eremuetatik kanpo borrokatzeari. Manex Goyenetche historialariak dudan jartzen ditu frantziarrak Bilbon hain berandu sartzearen arrazoiak, hau da ez du uste Espainiar bandoaren erresistentziagatik dela baizik eta Frantziar armadak zituen barne arazoengatik. "ez al zen izan frantziar armada tifusak joa zelako?" galdetzen du bere ikerlanean. Dena den, 1795ean armada frantsesak Bilbon desfilatzen duenean ez du erresistentzia handirik jasango herritarrengandik.

Nafarroak arazo komertzial eta instituzionalak zituen Espainiarekin. Espainiako erresumaren presioa gero eta handiagoa da fiskalitate eta komertzio auzietan. Nafarroako gorteetan ikuspegi kontrajarriak agertzen dira. Alde batetik Nafarroa mendialdekoak eta Iruñekoak Frantziak dakarren ideia berrien jarraitzaile eta aduanak dauden mugetan uztearen aldekoak dira onurak ekartzen baitizkie Frantziarekin komertzioa egiteko. Nafarroa hegoaldekoak berriz, Espainiar merkatura ireki nahi dute eta aduanaren oztopoa kentzearen aldekoak dira. Horregatik Espainiaren alde egingo dute. Halere, Nafarroako foruak auzian ezarriak dira etengabe Madriletik, oztopo gisa ikusiak, eta beren legeak ez errespetatuak, herritarren haserrea sortuz. Iruñetik ez zen inor ejertzitoan erroldatu beren foru eskubideak gauzatuz. Iñaki Egaña historialariak aipatzen duenez mendi aldean erreklutatutako boluntarioak ihes egiten zuten eta Frantsesak nafar lurretan sartzen uzten zituzten. Gainera, Nafarroak 5000 soldadu baizik ez ditu ezartzen gerran eta 1794rate itxoingo du horretarako.

Manex Goyenetche historialariak aipatzen duenez, euskaldunak ez Antzinako erregimenaren amaierari uko egiten baina bai eredu politiko eta administratibo berriaren eraikitze moduari. Alta, Konbentzionalen ustetan Euskaldunen jarrera "aristokraziaren konplota" besterik ez zen.

1793an, Iraultzak hartu zuen itxura ez zen begi onez ikusi Euskal herrian. Azken batean, tokiko legeak auzitan jartzen zituen eta Euskal instituzioek beraien bizi iraupena arriskuan ikusten zuten. Gerra hasi zenean erreklutatze kanpainak ez zuen arrakastarik izan eta Frantziako ordezkariak neurriak hartzen hasi ziren bereziki Lapurdin. Izualdi garaian gaude orduan eta, Iraultzarekin bat egiten ez duen oro kontra iraultzailetzat hartua da, elizaren aldekoa, eta beraz, arriskutsua frantziar nazio berriarentzat. Sabotaje eta altxamenduak biderkatzen dira, eta Urruña, Donibane Lohitzune eta Ziburu setiatuak dira. Lapurtarrei espainiarrak laguntzea eta apaiz erregogorrekin bat egitea leporatzen zaie.

Pinet eta Cavaignac frantziar estatuko ordezkariak misioan daude Iparraldean eta Gipuzkoa Frantziaren menpe egon behar duela defendatzen duten aldi berean, Iparraldean, ustetan iraultzarekin bat egiten ez duten ororen aurka jotzen dute. Exekuzioak eta kartzelaratzeak biderkatzen dira. 1794ko martxoaren 3an euskaldunen espetxeratze dekretua adosten dute. Lehenago, otsailean, Espainiak ofentsiba gogorra egin zuen eta Bataillon de chasseurs delakaoaren 47 euskal partaidek desertatu egin zuten. Espetxeratze eta deportazio neurria horren ondotik dator. Sara, Itsasu eta Azkaine herri zital izendatuak dira eta erabat hustuak. Hona zer dioen dekretuaren azken pasarteak:

"Les habitants des Communes infâmes de Sare, d'Itxassou, d'Ascain seront enlevés de leurs domiciles et conduits dans les départements intérieurs(...) tous les habitants des communes d'Espelette Ainhoa et Souraïde, sur le compte desquels il sera élevé ou s'élèvera un soupçon de haine pour la révolution et d'amour pour les espagnols, seront avec leurs familles entières soumis à la même peine".

["Sara Itsasu eta Azkaine herri zitaletako biztanleak beraien etxeetatik erauziak eta barnealdeko departamenduetara eramanak (...) Ezpeleta, Ainhoa eta Zuraideko biztanle guziak, zeinetan iraultzaren aurkako gorroto eta espainiarren aldeko maitasun susmoa dagoen edo egongo den, zigor bera izanen dute beraien familiekin batera".

Neurria Luhuso, Lekorne, Makea, Larresoro, Biriatu eta Kanboko udalerrietan ere ezarriko da. Hasiera batean, elizetan sartuak dira ondoren landetako herrietara eta azkenik Lot, Lot et Garonne, Gers, Landes, Pirinio baxuak, eta Pirinio Altuetako departamenduetan barreiatzen dituzte. Beraien ondasunak konfiskatuak eta familiak banatuak. Higiene egoera latzetan garraiatuak eta 4 mila deportatuetatik laurden bat hil egingo da baldintza kaskarren ondorioz. 1794ko udazkenean itzulera antolatuko da, Robespierren erorketaren ondotik, eta biktima gisa ikusiak izango dira Konbentzio berriaren partetik. Deportazio neurri horiek hartu zituztenen aurka egingo du Konbentzioak baina benetako arduradunak ez dira zigortuak izango. Deportatuen ondasun guztiak galduak edota ebatsiak izango dira. Uztaritzeko direktorioak egindako eskaera, egoeraren adierazle da:

"Les ci-devant communes de Sare, Itxassou, Ascain, Biriatou et Serres, dont les habitants internés il y a huit mois par mesure de sûreté générale, n'ont pas été cultivées. Les habitants qui viennent d'obtenir la liberté de se retirer dans leurs foyers, demandent à grands cris des subsistances sans qu'on puisse leur procurer les moyens de satisfaire à ce premier besoin de l'homme, la faim."

"Sara, Itsasu, Azkaine, Biriatu eta Serres antzinako udalerriak, bere biztanleak segurtasun orokorra dela eta zortzi hilabetez deportatuak izan zirenak, ez dira landuak izan. Askatasuna berreskuratzen dituztenak, bere etxeetara bultatzean, ozenki eskatzen dituzte jatekoak, gizonaren lehendabiziko eginkaria bete ezin dutelako: gosea."

1795eko uztailaren 22an Basileako bakea izenpetzen dute Frantzia eta Espainiak. Frantziako ordezkariak Gipuzkoako foru instituzioak onartzen ditu apirilean eta Gipuzkoar errepublikarrak laguntzea hitz ematen du. Negoziaketetan ez da horrela gertatuko: Frantziak Gipuzkoa anexionatzeko ahaleginak egiten ditu. Azkenean, Gerra aurreko mapa geopolitiko berarekin geratzen gara eta Santo Domingoko irlaren zati bat emana zaio Frantziari. Nabaria da Frantziaren jarrera hainbat alditan kontrajarria dela, Konbentzio kideen arteko barne kohesio faltaren adierazle.

Gerra ondorio orokorrei dagokionez, Xosé Estévez historialariak hainbat ondorio aipatzen ditu. Ekonomikoki, Euskal lurraldeak kolpatuak dira eta udalerriek lurrak saldu behar dituzte zorrak kitatzeko. Lurren pribatizazioarekin inpostak gora doaz eta klase herrikoien haserrea ere bai. Arlo sozialean, gerra honen bitartez euskaldunen arteko ezberdintasunak ere azalerazten zaizkigu. Alde batetik, Burgesia liberala Frantziar ideia berriekin bat egiten dutenak eta bestetik noblezia Borboien absolutismoaren aurkakoa eta foruzalea. Alde bietatik hala ere Foru instituzioen defentsa etengabea ikus dezakegu. Espainiak, gerran egondako barne erresistentzia ikusita, foruak herriaren garapen ekonomikorako oztopo bat direla esango du aurrerantzean.

Hegoaldeko euskal probintzietan jadanik karlistadetan egongo den gatazkaren oinarria nabaria dela azaleratzen dute hainbat historialarik. Dena dela, frantziar iraultzaren garapenak, eta bereziki Konbentzio gerrak, Euskal Herrian izan zuen eraginak, Espainiako gortea eta Euskal Foru instituzioen arteko talka agerian utzi eta areagotu zuen alde batetik; eta bestetik, Iparraldean egon zitezkeen erreforma esperantzak behin betirako zapuztu.

  • DARRICAU-LUGAT, Caroline. "L'émigration en pays basque pendant la Révolution française: une question spécifique?". In Histoire, économie et société. 2001, 20e année, n°2. pp. 231-255.
  • DOUMERGUE, Lucienne. "Note sur l'occupation française des provinces basques au temps des guerres de la Convention (1794-1795)". Revista de História das Ideas Vol.10 (1988) P.69-98
  • GOYHENETCHE, Manex. Histoire Générale du Pays Basque, L a révolution de 1789. Donostia: Elkarlanean S.L. 2002
  • JESSENNE, Jean-Pierre. Histoire de la France. Révolution et Empire 1783-1815. Paris: Hachette livre, 1993, édition mise à jour 2002.
  • RODRÍGUEZ GARRAZA, Rodrigo "Actitudes políticas en Navarra durante la guerra de la Convención (1793-1795)" In Príncipe de Viana año 51, nº189, 1990 P. 113-118
  • TULARD, J.; FAYARD, J.-F.; FIERRO, A. Histoire et dictionnaire de la Révolution Française. Paris: Editions Robert Laffot S.A., 1987, 1998.
  • ZABALA UNZURRUNZAGA, Jose Mari. "Gipuzkoa ante la invasión de los convencionales: actitudes divergentes." RIEV, 34 zbk., 1987. 51-71 orr.