Kontzeptua

Champaña Dinastia

Champaña Etxeko monarken erregealdian hainbat berrikuntza eta aldaketa izan ziren erreinuan arlo politiko, instituzional eta ekonomikoari dagokienez. Aldaketa horiek zedarri izan ziren Erdi Aroko Nafarroako Historian, izan ere, goi erdi aroko monarkiaren eta behe erdi aroko instituzio berriztatu eta sendotuen arteko trantsizio-garaia zen.

Champaña Etxeak 1234. urtean eskuratu zuen Nafarroako tronua, Antso VII.a Indartsua oinordekorik utzi gabe Tuteran hil zenean. Bere iloba Champagneko Teobaldo IV.a kondea izan zen erregetza hartu zuena, Blancaren (Antso VII.aren arreba) eta Champañako Teobaldo II.aren hil osteko semea.

1234ko maiatzaren 8an izendatu zuten Nafarroako errege Iruñeko katedralean, tradizioari jarraituz, subiranoa ezkutu blokatu batera igoz. Une hartan 33 urte zituen eta esperientzia politiko zabala zuen. Frantzian zituen eginbeharrak tarteko, Pirinioetako erreinuan 6 urte eta erdiz baino ez zen egon, hots, erregealdiaren herena soilik. Erregealdiaren hasiera ez zen erraza izan, izan ere, Teobaldo eta Champañako bere seneskalaren gobernu pertsonala zela eta nobleziak mesfidantzaz begiratzen zituen. Hala, Frantziako nobleen aholkuei jarraiki eman zituen lehen urratsak. Infantzoiek egin zioten aurka batez ere, baina 1238an adostasun batera iritsi zen haiekin ere. Teobaldorekin Nafarroako gobernua itunak egitearen alde agertu zen, izan ere, erregeak hamar "gizon aberatsek", hogei zaldunek, hamar eliztarrek, bere kontseilu pertsonalak eta Iruñeko gotzainak osatutako batzordea eratzeko eskaintza egin zuen, foruak idatziz emateko asmoz. Modu horretan sortu zen Nafarroako foruen lehen idatzia, Foru Zahar gisa ezagutzen dena (Foru Orokorraren funtsezko zatia).

Une hartan ezarri zen hurrengo mendeetan zehar aplikatu zen murriztapen bat, hots, Nafarroako administrazioko karguak betetzeko atzerritar kopurua 5 pertsonetara murriztearena. Administrazioaren arloan merindadeen sorrera (diru-sarrera areagotzeko xedez) izan zen berriztapen garrantzitsuenetako bat (XIX. mendera arte iraun zuena). Hala, kontulariak barneratu ziren fiskaltasuna hobeto kontrolatze aldera.

Halaber, erregealdi hartan Nafarroako erregeak bortuz beste aldeko lurraldeetan zuen presentzia hedatu eta sendotu egin zen. Ildo horretatik 1247. urtea azpimarratu behar da, izan ere, urte hartan Tartaseko bizkondeak Teobaldo I.ari omen egin zion Mixa eta Ostabaretsen, Biarnoko eta Zuberoako bizkondeak nahiz Luxako jauna lekuko zirela.

Bestalde, aipagarria da nazioartean Teobaldo I.a izan zela Lurralde Santurako seigarren gurutzada egin zutenen buruzagi nagusietako bat. 1239ko udan Marseillan ontziratu zen Acrera abiatzeko; handik Jaffara joango zen. Militar eta diplomatiko gisa egindako jardunak lagungarri izan ziren Kairoko sultanak Jerusalem hiria hustu eta kristauei lagatzeko. 1240. urtean gertatu zen hori eta urtebete geroago, 1241ean, Lurralde Santura itzuli eta Teobaldo I.ak "lignum crucis" bat eta aipatu sultanaren lorategiko arrosa-landare bat eraman zituen Frantziara. Lehenengoa Provinseko Saint-Laurent-des-Ponts elizan entregatu zuen eta bigarrena Provinsen zuen jauregiko lorategietan landatzeko agindua eman zuen.

Berrogeiko hamarkadaren hasieran Frantziako erregeari laguntza eman zion Ingalaterrako Enrique III.aren aurkako ekinean, izan ere, basailutza zor zion Champaña eta Brieren truke. Arlo politikoan eta militarrean nabarmentzeaz gain, musika eta poesia maite zituen; hori dela eta, Teobaldo "el Trovador" ezizena hartu zuen.

15 urterekin eskuratu zuen tronua. Horrenbestez, bere amak, Margarita Borbonekoak egin zituen erregeordearenak. 1353. urtean Nafarroako noblezia eta burgesia batu egin ziren monarkiaren gehiegizko agintea arintzeko asmoz. Hala, Margaritak erregetzari uko egitea lortu zuten eta haren ordez hamabi "gizon onek" osatutako kontseilu batek hartu zuen aginte-makila. 1257an koroatu zuten erregea eta erregetza hartzeko ospakizuna aldatu egin zuen, izan ere, ezkutuaren gainera igotzeko ospakizun tradizionalari muzin egin eta haren ordez gantzuduraren eta koroatzearen erritua ospatu zen, hots, Frantziako erregeek egiten zuten sakramentu-ohitura.

1254. urtean Teobaldo Frantziako lurretara abiatu eta hurrengo urtean itzuli zen gobernu pertsonal bat ezartzeko, nobleziak eta burgesak osatutako ligaren porrota ekarri zuena. Administrazioaren alorrean aitak frantziar ereduari jarraituz barneratutako berrantolaketa-neurriak sustatu zituen, seneskal eta gobernadorearen karguak nabarmenduz. Halaber, merindadeen sistema sendotu zuen, edukitza-sistema zaharra erabat desagertu zelarik. Merkataritza bultzatzeko xedez, monetarekin lotuta berrikuntzak finkatu zituen. Hala, monetaren balio nominala zegokion materia metalikora doitu zuen eta bizi artean moneta bakarra egiteko konpromisoa hartu zuen. Azken konpromiso hori ordutik aurrera Nafarroako ondorengo erregeek ere baitaratu zuten.

Teobaldo II.ak Gipuzkoa eta Araban kokatutako Nafarroako lurralde zaharrak aldarrikatu zituen, 1200. urteaz geroztik Gaztelaren jabetzan zeudenak. Nazioartean Nafarroak 1266. urtean Gaskonian Ingalaterrako erregearen aurka egindako esku-hartzea azpimarratu behar da. Gerraren eraginez Nafarroako tropak Mixako lurren iparraldera mugitu ziren; ekialdetik Baionaraino iritsi ziren eta mendebaldetik Bigorrako konderri zaharrean kokatutako Lourdeseraino. Abenduan tregua adostu zen, 1269an berretsi zena.

Arlo kulturalari dagokionez, bere erregealdian Tuteran Unibertsitate bat eratzeko proiektua sortu zen, baina azkenean ez zen gauzatu. Aita bezala, gurutzada bateko sustatzaile nagusietako bat izan zen. Teobaldo II.aren kasuan zortzigarren gurutzadan murgildu zen eta bertan hil zen, Trapanin (Sizilia) 1270eko abenduaren 4an.

Teobaldo I.a eta Margarita Borbonekoaren semea. Bizitza publikoan egin zuen lehen agerraldia Nafarroako infantea zen garaikoa da, Gaskoniako gudan parte hartu baitzuen, 1266an. Beranduago, Teobaldo II.a anaiak erreinuaren gobernua laga zion, 1269ko gurutzadaren ostean. Anaia oinordekorik utzi gabe hil zen eta, horrenbestez, Enrique Nafarroako subirano bilakatu zen. Nazioartean zuhurtziazko politika egin zuen. Hala, Gaztelako erregeekin (erreinu horretan gerra zibila zegoen garaian) nahiz Ingalaterrakoekin jarrera baketsua izateko asmoa erakutsi zuen, modu horretan, besteak beste, Bigorrako konderriaren kontrola bereganatzeko xedez.

Etxean bere aurrekoek abiatutako berrikuntzak bultzatu zituen. Horrela, sektore pribilegiatu ugarien akordioa eta lankidetza ahalbidetu zuen politika garatu zuen. 1272an bere lehen semea jaio zen, Teobaldo izenekoa. Baina urte hartan bertan hil zen Lizarrako gazteluko leiho batetik erorita, inudearen besoetatik ihes eginda.

Aita bezala Iruñean hil zen Enrique, 1274ko uztailaren 22an. Bere alaba bakarra (Blanca de Artoisekin ezkondu ostean izandakoa), Juana izango zen oinordekoa.

1273ko urtarrilean jaio zen Bar-sur Seine izeneko herrian. Urtebete baino ez zuela erregina zen dagoeneko. Bere amak, Blanca de Artoisek Gorteak deitu eta Pedro Sanchez de Monteagudo (Cascanteko jauna) izendatu zuen gobernadore. Erregina adin txikikoa izaki, Aragoi eta Gaztelako erregeak haurra bereganatu eta Pirinioetako erreinua kontrolatzen saiatu ziren. Alde batetik, Jaime I.a Aragoikoak negoziazioa burutu nahi izan zuen eta, beste aldetik, Alfontso X.a Gaztelakoak aurrez beste errege batzuek erabilitako neurriak hartu zituen, Nafarroako mugara militarrak eramanez. Une horretan agerian geratu zen Garcia Almoravid (noble nafar ospetsua eta Gaztelaren aliatua) eta Pedro Sanchez de Monteagudoren (gobernadore izendatu zutena eta Aragoiko errege izateko aukera gehien zituena) arteko aurkakotasuna.

Egoera horretan, erreginaordeak esku-hartzea erabaki zuen eta alaba seguru izateko egokiena iruditu zitzaiona egin zuen. Hala, Juana alaba Frantziako gortera eraman zuen, Frantziako Felipe III.aren babesean egon zedin. Erreinuaren oniritzirik gabeko ekintza izan zen eta Nafarroako klase pribilegiatuen haserrea eragin zuen. Gorteetan Aragoiko erregearen aldeko sektorea zen nagusi eta bertan adierazi zutenez, Juana erregina izatea onartuko zuten soilik Alfontso Aragoikoa infantearekin (Jaime I.a erregearen biloba eta Pedro Aragoikoa infantearen semea) ezkontzen bazen.

Baina Gaztelako eta Aragoiko monarkak bezalaxe, Frantziako erregeak ere bazituen bere planak. Hala, 1275ean Orleanseko Tratatuari esker, Nafarroako erregetza baitaratu zuen erregina gazteak adin-nagusitasuna eskuratu arte. Eta une hori iritsi bitartean, haurra Frantziako gortean heziko zuten. Horren ondorioz, Nafarroa Felipe III.aren protektoratupean geratuko zen. Gobernadoreak eta "gizon aberatsetako" seik ontzat eman zuten egoera hori. Hala ere, beste sektore garrantzitsu batek (Garcia Almoravidek zuzentzen zuen bandoa nabarmenduz) ukatu egin zuen egoera.

Agian azken horren aldekoek bultzatuta, Iruñeko Nabarreriak guda antolatu zuen Iruñeko burguen aurka, Enrique I.ak emandako pribilegio bat aitzakiatzat hartuta. Tentsioak gora egin zuen eta Pedro Sanchez de Monteagudo gobernadoreak gotortzeko baimena eman behar izan zien beste bi burguei. Egoera horretan gobernadoreak uko egin zion bere karguari. Eustaquio de Beaumarchaisek, (Tolosako -Frantzia- seneskala) Frantziako Felipe III.a erregearen konfiantzazko pertsonetako batek hartu zuen haren lekua.

Gobernadore berriak Lizarran elkartutako Gorteetan karguaren zina egin ostean (1276ko urtarrila), hainbat neurri hartu zituen Gaztelako mugan paratutako defentsari aurre egiteko eta Nabarrerian sortutako defentsak bertan behera uzteko agindua eman zuen. Nabarreriako herritarrek ez zuten agindua bete eta, horrenbestez, Iruñeko gotzainaren babesa eskatu zuen. Hark eskatutako babesa eman zion eta nobleziako zati garrantzitsu batek ere eman zion laguntza. Horren ondorioz, Nabarreria birrindu egin zuen Frantziatik iritsitako ejertzito handi batek. Erasoaren aurrean ezer gutxi egin ahal izan zuten nafarrek eta Alfontso X.aren tropek. Tropa horiek frantziarrei aurre egiten saiatu baziren ere, azaroan tregua adostu zuten frantziarrekin.

Juana I.a Nafarroako erregina 1284an ezkondu zen Felipe IV.a Ederrarekin, zeinak urtebete beranduago Frantziaren erregetza baitaratu baitzuen. Haren semeak Frantzia eta Nafarroako errege izan ziren. Monarkiaren botereak gora egin zuen eta erreinuko administrazioaren zuzendaritza Parisen kokatzen zen. Hori zela eta, Nafarroako klase pribilegiatuak kexati azaldu ziren, batez ere infantzoien batzarrak eta hiribildu onen Ermandadeak. Azken horiek erreinuko ohiturak errespetatzeko eskatu zuten 1298an, erregearen esanekotasuna onartzeko baldintza gisa.

Bestalde, hezkuntzaren alorrean, Juanak nafarren prestakuntza sustatu zuen Parisen. Ildo horretatik, testamentuan diru kopuru jakin bat utzi zuen Parisen Nafarroako Kolegioa sor zedin.

  • CRUTXAGA PURROY, J. Teobaldo I. Iruñea: Mintzoa, 1986.
  • GALLEGO GALLEGO, J. De Enrique I a Carlos I (1270-1328). Iruñea: Mintzoa, 1994.
  • GARCIA ARANCON, Mª Raquel. Teobaldo II de Navarra, 1253 - 1270: gobierno de la monarquia y recursos fuinancieros. Iruñea: Mintzoa, 2003.
  • GARCIA ARANCON, Mª Raquel. "La dinastía de Champaña (1234-1274)". Enciclopedia de Navarra, Historia II. Iruñea, Herper, 1989, 11-83. or.
  • LACARRA, J. M. Historia del reino de Navarra en la Edad Media. S.l.: Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1976, 276 - 314 orr.
  • ZUDAIRE HUARTE, E. Teobaldo I, Rey Trovador. Iruñea: Nafarroako Gobernuaren Argitalpen Fondoa, 1973.