Literatoak

Ugalde Orradre, Martin

Idazle eta kazetaria. 1921eko azaroaren 11n Andoainen (Gipuzkoa) jaio zen. 2004ko urriaren 4an hil zen.

Jaioterrian egin zituen lehen ikasketak. Tropa frankistak herrian sartu zirenean ihes egin zuen familiarekin batera, Mundakara lehenengo eta Bilbora ondoren. 1937an herria frankisten esku geratu zenean erbestera jo zuen (Frantziara). Château-Chinon herrian jarraitu zuen ikasketekin eta ondoren Donibane Garazi eta Ziburun ere izan zen. Eusko Jaurlaritzak erbestean ezarritako eskola-instituzioetan amaitu zuen batxilergoa. Garai horretan Ugalderengan arrastoa utzi zuten irakasleak izan zituen: Zumalabe matematikan, Barandiaran arkeologian eta Felix Dorronsoro edo Adrian de Ugarte.

Alemaniaren inbasioa baino lehenxeagoa, Gurseko kontzentrazio-esparruan sartu zuten Frantziako agintariek. 1940ko ekainean, handik atera zenean, Donibane Lohitzunen nazien tropekin topo egin zuen, muga zeharkatu baitzuten. Tetuango "Gezi Urdinak" errejimentura bidali zuten eta ia hiru urte eman zituen Marokon.

1961ean Ugaldek Iltzalleak argitaratu zuen arte, Venezuelan inork ez zuen libururik idatzi euskaraz. Ugalderentzat ahalegin handi samarra izan zen literatura-hizkuntza aldatzea. Urrun argitaratu zenez, liburuak ez zuen ia oihartzunik izan Euskal Herrian; dena den, gerora haren balioa aitortu izan da. Eusko Jaurlaritzak ematen duen erbesteko liburuaren lehen saria eskuratu zuen eta Anjel Lertxundi, Inazio Mujika Iraola, Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre idazle handien arabera euskal ipuingintza modernoaren bidea hasi zuen Ugaldek. Iltzalleak euskaraz idatzitako literaturan argitaratutako lehen ipuin-liburua izan zen.

Ondoren, 1976tik aurrera, erbestea utzi eta Euskal Herrira itzuli zenean, Ugalde profesionalismoaren aitzindari bilakatu zen euskarazko idazle-kazetari lanetan. Askozaz beranduago, 1997an, Andoaingo Ricardo Arregi kazetaritza Sariko epaimahaiak ohorezko aipamena eman zion euskarazko kazetaritzaren alde egindako lana eskertuz.

Koldo Izagirre eta Xabier Mendiguren Elizegik (Euskal literaturaren antologia; Argitalpena: Elkarlanean-G.I.E. -Gipuzkoako Ikastolen Elkartea-, 1998) honako balorazioa egiten dute Ugalderen ipuinen inguruan:

"Ugalderen ipuinak bi arrazoiengatik nabarmentzen dira: berezkotasunagatik eta genero literario moderno gisa hauteman zuen lehena izan zelako. Ordura arte, euskal literaturan ipuina narrazio erraz, folkloriko eta komikoa zen. Latinoamerikan, ordea, ipuinak tradizio itzela zuen genero autonomo eta serio modura eta Ugaldek euskaraz garatu zituen lanetara ekarri zituen han ikasitako teknikak".

Euskaraz idatzitako eleberriei dagokienez, Itzulera baten istorioa eleberriak autobiografia kutsu nabarmena du, izan ere, 1936-1939 bitarteko gerra zibilaren ostean euskal familia batek bizitako erbestea eta deserrotze kulturala kontatzen ditu. Protagonista 1945ean Euskal Herrira itzultzen den Caracasko neskatxa bat da. Lan horren gaztelaniazko itzulpena ere argitaratu zen: Historia de un regreso (Hiru argitaletxea, 1995).

Pedrotxo da hurrengo eleberria, 1948-1950 urtetan dago kokatua eta 1933an jaio eta erruki-etxe batean bizi den gazte baten bizitza kontatzen du. Marijose Olaziregiren arabera (Historia de la literatura vasca, U.H.U.N. -Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionala-, 2000) "eleberri gizatiarra da politikoa baino gehiago" eta erregimen frankistak euskaldun lurrina zuen ororen aurka erabili zuen errepresioa erakusten du.

Azken eleberrian (Mohamed eta parroko gorria) are egoera latzagoan dagoen protagonista bat agertzen du Ugaldek: kuartela hornitzen duen zerri-granja batean lan egiten duen marokoar gazte bat. 1936ko gerra zibila lehertzen denean gatazkan parte hartu beharko du. Ugaldek azken eleberri hau idatzi zuenean jadanik Parkinsonen gaixotasuna pairatzen zuen. Zenbaitetan narrazioaren haria nahastu egiten zuen eta Elkarlanean argitaletxeko Xabier Mendiguren izan zuen laguntzaile.

1945ean lizentziatu eta bi urte beranduago, ama eta biak aitarekin elkartu ziren Venezuelan. Aita 1939an iritsi zen bertara eta, behin Sobiet Batasunean zegoen anaia Venezuelako enbaxadorearen kudeaketei esker aberriratu zenean, familia guztia Caracasen elkartu zen. 1952an Venezuelan nazionalizatu zen eta han askatasun osoz jorratu ahal izan zituen jarduera literarioa eta kazetari lana. Caracasen hainbat egunkaritan kolaborazioak egiten eta zenbait kontakizun idazten hasi zen; hala, sari garrantzitsuak irabazi zituen erreportajean eta ipuingintzan, "El Nacional" egunkarian, hain zuzen. Un real de sueño sobre un andamio ("El Nacional de Caracas" saria, 1955) eta La semilla vieja (1958) argitaratu zituen. Halaber, Euskal Herriko hedabide politiko eta kulturaletan lan ugari idazteari ekin zion. Eusko Gaztedi sortu eta bertako buru izan zen. Halaber EAJren Lurraldez Kanpoko Batzordea eta Caracaseko Euskal Etxea ere sortu zituen. Eusko Gaztedi eta Euzkadi zuzendu zituen, euskara irakatsi zuen eta Iltzalleak (Caracaseko Euskal Etxearen saria, 1957) eta Umeentzako Kontuak (Zarautz, 1966) ipuinak eta Ama gaxo dago (1963) antzerkia argitaratu zituen. 1963an San Rafael de Mucuchíes lanarekin erreportaje onenaren "Nacional de Caracas" saria irabazi zuen. Venezuelan eman zituen urteetan beste hainbat lan ere kaleratu zituen: Cuando los peces mueren de sed (1963), Las manos grandes de la niebla ("Sésamo" saria; Madril, 1962) edo Unamuno y el vascuence (1966). "Elite" aldizkariko erredakzio-buru eta ondoren zuzendari izan zen. Horren ostean, 1954an Iparramerikako Creole Petroleum Corporation konpainiako harreman publikoetarako sailera igaro zen; 1962an kazetaritzako graduatua atera zuen Evanstoneko (Chicago) Northwestern University delakoan. Konpainiako argitalpen buru modura "El Farol (The Lamp)" aldizkari ospetsuan zuzendari lanak egiteaz arduratu zen Venezuelako eremuan eta horretan jardun zen 1969an Euskadira itzuli zen arte. Halaber Caracaseko Andres Bello Unibertsitatean Iritzi Publiko eta Masa-komunikabide eskolak eman zituen (ikasgai horietan espezializatu baitzen). Erbestean hainbat aldizkaritan kolaboratu zuen argitalpen ugari kaleratuz: Caracaseko "El Nacional", "Momento" eta "Revista Nacional de Cultura"; Buenos Aires eta Mexikoko "Euzko Deya" eta "Euzko Lurra"; Baionako "Alderdi" delakoan zuzendari ere izanik, eta Donostiako "Zeruko Argia". 1972an Eusko Jaurlaritzako Kontseiluan EAJko barneko ordezkari izendatu zuten, hala, Joseba Rezolak utzitako tokia hartu eta lan horrekin jarraitu zuen Donibane Lohitzune eta Parisen ere. 1973an Bilbon Itsasoa ur-bazter luzea da eta Los gitanos (Guría saria) argitaratu zituen. Urte horretan bertan Espainiako estatutik kanporatu egin zuten. Ia hiru urtez egon zen Iparralden eta Alderdiko zuzendari izaten jarraitzeaz gain, hainbat lan kaleratu zituen: Hablando con los Vascos (Zilarrezko Lauburu saria, Bartzelona, 1974), Síntesis de la Historia del País Vasco (Madril, 1974), Lur eta gizon, Euskal Herria [op. Colect.] (1974), Tres relatos Vascos (1974), Hablando con Chillida (1975) eta Las brujas de Sorjin eleberria (Donibane Lohitzune, 1975).

Franco hil ostean Hondarribiako etxean finkatu zen behin betikoz. 1977 eta 1978 urtetan "Deia" egunkariaren sorreran parte hartu eta bertako zuzendariorde izan zen. Euskaltzaindiak argitaratutako El Libro Blanco del Euskera liburuan zuzendari izan zen (Bilbo, 1977). 1978an Euskal Kontseilu Orokorreko Itzulpen Kabineteko Buru izendatu zuten eta, 1983 eta 1985 bitartean Euskararen Sustapenerako Zuzendari izan zen. Urte horietan Herri baten deihadarra lana kaleratu zen X. Amurizak egindako itzulpenarekin eta A. Schommerren argazkiekin. Gainera, Ugaldek Euskal Literaturako Erbestearekin parte hartu zuen El exilio español de 1939 lan kolektiboan.

1979an Cuentos de inmigrantes argitaratu zuen Donostian eta SIADEKOk egindako txosten soziolinguistikoa laburtu zuen Euskaltzaindiaren enkarguz: Conflicto Lingüístico en Euskadi. Urte horretan Las casas del Libertador argitaratu zen. 1980an Sabino Aranaren biografia idatzi zuen, Jose Antonio de Aguirre eta Leizaolarekin lankidetzan haren lan osoa emateko ahaleginean. Aurrerago beste hainbat liburu argitaratu zituen: El problema vasco y su profunda raíz político cultural (Donostia, 1980), Historia de Euskadi (Bartzelona, 1981-82, 6 liburuki), Mugarri galduen itsumundua [Irun Hiria Saria] (1984), Biografía de tres figuras nacionales vascas: Arana Goiri, Agirre, Leizaola (Donostia, 1984), Lezo Urreztieta 1907-1981 (Donostia, 1990), Mantal Urdina (1985) eta Bihotza golkoan (1990) ipuin-bildumak, eta urte horretan bertan, Batasun eta zatiketen artean, artikulu eta elkarrizketaz hornitua. 1992an Manuel de Irujo, Mientras tanto fue creciendo la ciudad, De la nueva tierra y los inmigrantes eta De la inmensa soledad del hombre argitaratu zituen; 1993koa da Erroetatik mintzo lana.

1989an Literaturako Euskadi Saria irabazi zuen euskaraz idatzitako eleberrigintzan Itzulera Baten Historia lanarekin, eta 1993an Euskaltzaindiaren "Txomin Agirre" saria jaso zuen Pedrotxo lanari esker. Aipatutakoez gain, Café Gijón, Ignacio Aldecoa eta Iruñeako Ateneo (1988) sariak eskuratu zituen.

Egunkariako presidente izan zen. Euskaltzaindiako, Buenos Aireseko Eusko Ikaskuntzen Amerikako Institutuko eta Sancho el Sabio Erakundearen Buletineko Erredakzio Kontseiluko kide izan zen.

XLA

Egun hura markatua geratu zen herrian, zeren harrezkero ez zen Pedrotxoz ezer jakin, ez Ospitalean, ez Kale-txikin; huts honetaz lehen ohartu zena okindegiko Alberta izan zen, ez baitzen goizean ogi bila, eta bere opila!, jasotzera etorri, eta Goardia Zibilaganako amorrua eta dardarra erraz zabaldu zen ogiaren bidetik herri osora... Herritarrek, esatera ausartzen ez baziren ere, pentsatu bai egin zuten goardiek eraman zutela. Nora? Auskalo?... herri xehearen irudimena aberatsa baita. Sor Luzia bera joan zen kabua ikustera, ezezaguna zuenaren konfidantzan eta don Martxelen burua ezertara behartuko ez zuelakoan, hau zen bere ardurarik handiena!; eta Gutiérrez kabuak, egiatan!, esan zion, ez zela Komandantziako ekintza izan, Udalak berak hartu zuela arazoa bere baitan... eta, isilka aitortzen ziola... lekuko politika nahasi zela hasieratik...

"Aquel día quedó marcado en el pueblo, pues a partir de entonces no se supo más de Pedrotxo, ni en el Hospital ni en Kale-txiki; la primera que se percató de la ausencia fue Alberta la de la panadería, porque el chaval no había pasado por allí a por el pan ¡y a por su bollo!, y el temor y el odio hacia la Guardia Civil se extendió a todo el pueblo por el mismo camino que el pan. Y es que los vecinos, aunque no se atrevían a decirlo, pensaban que se lo habían llevado los guardias. ¿Adónde? ¡Quién sabe!... pues el pueblo llano tiene una gran imaginación. La misma sor Lucía fue a ver al cabo, con la confianza de que era gente conocida y pensando que no comprometería en nada a don Martxel, ¡pues esta era su mayor preocupación!; y el cabo Gutiérrez le dijo que la Comandancia no tenía nada que ver, ¡de veras!, que el asunto había sido decidido por el mismo Ayuntamiento... y, que le confesaba que... la política del lugar se había complicado desde el principio..."


(Pedrotxo, Elkarlanean Argit., 1995).

Eusko Jaurlaritzak argitaratutako Bidegileak bilduman informazio gehiago eskura dezakezu Martin Ugalderi buruz.