Kontzeptua

Foru Baimena

Euskal eta nafar foraltasun publikoaren berezitasunak testu arauemaile eta konstituzionaletan1 konstantzia historiko eta komun nabarmena izatetik haratagokoa mantendu izan du. Bere adierazpenik agerikoenetariko bat, Euskal Herriko Zuzenbide Publikoaren berezko elementu gisa, "foru baimena" erakundea dugu hain zuzen ere, gure Eskubide Historikoen (EE.HH.) zalantzarik gabeko adierazgarria eta, azken baten, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar Nagusiek eta Nafarroako Erreinuko Aldundiak aginte-betearazleen aurkako erresistentzia edota zuzenkizun era.

Jatorriz, "foru baimena"ren historia aurrekaria, GOMEZ RIVEROren esanetan Gaztelan kokatzen da. Egile honen arabera, 1379ko Burgosko Gorteetatik, 1387ko Briviescakoetatik eta 1397ko Enrike IIIaren Pragmatikatik aurrera da Zuzenbidearen aurkako gobernu-xedapenen betetze eza (men egin baina bete ez esaten da) nagusitzen den unea. Azken finean, arazoaren gaineko erabakiren bat eman ez arte araudiaren ezarpena etetea atzeratzea zekarren neurria zen.

XIII. eta XIV. mendean Gaztelako Koroarekin euskaldunak lokarria ezartzerakoan, Gaztelak euskal lurraldeen Zuzenbidean erabakigarritasunez eragiten du. Horren ondorioz, "men egin baina bete ez" formula ekartzen da. Horrela jasotzen da, hasieran 1452ko Bizkaiko Foru Zaharrean, 1526ko Foru Berrian ("foruz kanpokoak" diren gutunen betetzerik eza) edo Gipuzkoako 1696ko Foruen Bilduma Berrian ere. Nafarroan, Errege Kontseiluak erabilitako gain-karta eskubidea 1556tik aurrera murriztuz doa. XVII. mendearen lehen erdian izango da Errege Kontseiluak berari zegokion "gain-karta" egikaritu aurretik edozein xedapenei buruzko Erreinuko Aldundiak izan behar duen ezagutza formula bezala "foru baimena" sortuko den garaia. Araban, "foru baimena" izenekoaren errege-irudikapena ez da XVIII. mendera arte (1703ko Errege Zedula) gauzatuko. GOMEZ RIVEROrentzako ere, Gipuzkoan foru baimenaren historia ituaren hasiera Usarragako 1473ko Batzar Nagusiko Ordenantzan emango da, Gipuzkoak "kontraforua" edota "foru-haustea" liratekeen errege xedapenik ez duela beteko ezarriz.

Batzarretako adierazpenaren arabera, "foru baimena" euskal lurraldeen Zuzenbidearen aurkako edozein xedapenen aurkako gora jotzeko aukera zabala duen foru lurralde bakoitzean indarrean dagoen Zuzenbidea zaintzeko "foruen giltza nagusia da".

GOMEZ RIVEROrentzako, "foru baimena"ren ezabapena Euskal Herrian izango den Antzinako Erregimenaren krisiarekin hasiko da. Nafarroaren kasuan, 1829.05.14ko Errege Agindu batek Monarkiaren onuratan zedula eta agindu guztien betearazpenari edozein nafar foruren gainetik lehentasuna ematean "foru baimena" ezabatu egiten du. Aldundiak Errege Agindu horrekiko aurka azaldu zen eta Erreginari baliogabetzeko eskaria egin zion. "Foru-baimena"ren behin betiko baliogabetzea 1841eko Foruen Legearekin betetzen da. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan eskumena 1841. urte berean amaitu zen, Erregetzaren Behin Behineko 1841.01.05eko Agindu batez. Agindu horren arabera foru baimena:

"Gorteen ahalmenaren, Gobernu Gorenaren agintearen, epaitutako gauzaren indarraren eta epaitegien askatasunaren etsigarri zen" IO

Aurrekoaren erantzun bezala, 1841-1-26an Bergaran hiru Foru Aldundiak bildu ziren eta ondoren erregetzari gorago esan denaren inguruko alegazio batzuk igortzea erabaki zen, Espartero Jeneralari 1841.2.11n, gaia barregarri izendatzera iritsi zela, emanez. Agindu hark gizartean eta politikan astindu handia sortzea ekarri zuen, guzti horretan Eskubide Historikoen etengabeko gainbehera ikustean. Azkenik 1841-10-29ko Dekretuaren 8. artikulua da hitzez hitz honako hau adieraztera ematen duena:

"Legeak, Gobernuaren xedapenak eta epaitegien erabakiak Baskongadetako lurraldeetan inolako murrizketarik gabe egikarituko dira, Erreinuaren gainerako lurraldeetan egiten den bezala". IO

Euskal Eskubide Historikoen 1978ko konstituzionalizazioak gai horretan inola ere doako izan ez ziren bitxikeria nabarmen jarri zituen. Horrela, LOPERENAk2, 1978ko Konstituzioaren Lehen Xedapen Gehigarriaren eta 1839ko3 Urriaren 25eko Legearen arteko antzekotasunak azpimarratu ditu. Egile horrek adierazten duen bezala, 1839.10.25eko Legeak euskal eta nafar foruak aldi berean berresten baditu eta sistema erabat komunaren bitartez, 1. XGak aipatutako lurraldeetako Eskubide Historikoak babestu eta errespetatzen baditu, egungo "foru baimena"ren adigai berbera ere, ñabarduraz baina, konstituzionalizatzera iritsiz. LOPERENAK ondo jasotzen duen bezala,

"Batak Konstituzioak eskatzen zuen gutxieneko berdintasunerako bere egokitzapena geroko lege batera bidaltzen du, eta besteak adierazpen desberdinez baina, proposamen berdina dakar. Eskubide historikoen gaurkotzea Antzinako Erregimeneko erakunde edo arauen indarra abiaraztearekin ez da nahastu behar, 1839an eta 1978an gaurkotasunak, Konstituzioan ezarritako bizikidetasun eta instituzio parametroetara foru-autogobernuaren egokitzapena, soilik, dakarrelako. Horrek, ezinbestean 1. XGaren araubidezko garapenak politika aukera desberdinak onartzen dituela adierazten du, legegintza-erantzun desberdinak; horrela, "eskubide historikoak" (euren erakunde-bermea babesten duen muin menderaezina salbu) hurrenez hurreneko gaurkotzeen arabera denboraren joanean funtsean foru erregimen desberdinak sorrarazi ditzake."4 IO

Esandako guztiak "foru baimena"ren beraren eta Eskubide Historikoen kontzeptuaren ondorio praktikoak eta ikuspegi ugariak era pragmatikoan eta gaurkotasunez interpretatzerakoan funtsezko lege inplikazioak ditu5.

Osagarri gisa, berriz ere indarrean dagoen espainiar Konstituziora jo beharra dugu, bertako Bigarren Xedapen Gehigarria hitzez hitz ekarriz aurretik esandako guztiarekin uztartzeko. Aipatutako xedapenak honako hau adierazten du:

"Indarreangotasunik izan zezan heinean, 1839ko urriaren 25eko Legea behin betikotasunez ezabatutzat jotzen da Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko lurraldeei erasango liekeenean. Esamolde berdinetan 1876ko uztailaren 21eko Legea behin betiko indargabetutzat jotzen da." IO.

EKaren 2. Xedapen Indargabetzaileak 1839ko Urriaren 25eko Legea berariaz Arabarentzako, Gipuzkoarentzako eta Bizkaiarentzako indargabetzen duenean, konstituziogileak erraztasun handiz euskal eta nafar autonomia erregimenen interpretazioan ondorengo gobernu zentralak karakterizatuko dituzten aurreiritziak zeintzuk izango diren aditzera ematen du, eta Konstituzioaren arabera6 Estatuarekiko Foru Lurraldeen harremanen inguruan egindako interpretazioan euskal abertzaletasunaren zati handi bat haiekin batera ere karakterizatuz. Elkarren arteko desadostasunen eta aipatutako aurreiritzien emaitza bezala, agian, espainiar konstituzionaltasunaren historian izan dezakegun paradoxarik handienetako baten aurrean gaude.

EKaren 2. Xedapen Indargabetzaileak 1839ko Foruak berresten zituen Legea indargabetzen baldin badu, ez du lerro gutxi batzuk arinago EKren 1. XGn ezarritako foruzko Eskubide Historikoen begirune eta babesaren aitorpena era zuzenean eta berariaz ezeztatu baino besterik egiten. Irtenbide teknikoa sinestezina izatetik urrun ez dago aipatutako aurreikuspen politikoak aintzat hartu gabe. Baina, gainera, aipatutako indargabetzeak Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko foru lurraldeei bakarrik eragiten die, aipatu lerro horietan Nafarroari buruz ezer aipatzen ez baita. Beraz, Nafarroarako 1839ko Urriaren 25eko Foruen Lege berretzaileak indarrean jarraitzen duela ulertu behar da? Nafarroa konstituzional garaikiderako "foru baimen" ber bitu antzerakoren bat? Erantzun juridikoak hainbat eratakoak izan daitezke, gaur arteko euskal foraltasun publikoaren errealitatea historikoki marrazten duten gorabehera eta liskarren politika oldozmena albora utziko bagenu. Aurreikuspen historiko eta ezadostasunen gatazka bera kasurik gehienean7 argudio juridikoak baino politikoak zirenekin prozesu konstituziogilean tamalez errepikatua izan zen.

Nire ikuspegitik, EE.HH. "foru baimena" esamoldeari dagokion adigai historikoak iter horren luze-zabalean bokazio politiko eta juridiko publikoaren borondatezko eta etenik gabeko jarraipena mantendu zuten lurralde jakin batzuen konstituzioarenganako integraziorako eta inplikaziorako igarobide logiko eta arrazoizkoa osatzen du. Figura bi horien bat etortzea historian zehar berdinen arteko hitzarmenaren izaera da. HERRERO DE MIÑONek errealitate konstituzionalean foraltasunaren eta EEHHen integraziorako litezkeen bideak adierazi ditu:

NIETO ARIZMENDIARRIETAren iritzian:

"Foraltasuna, iturburu juridiko bezala Foruaren lehentasuna, jada aro modernoan, Subiranotasunarekin eta Estatuaren maila juridiko-politiko berriekin aurkaritzen denean baino ez du ezaugarri bereizgarri izaera lortzen. Erdi Aroan, aldiz, foraltasuna ordenamendu juridikoen ezaugarri komuna izan zen."8 IO.

Nahikoa litzateke orain dagigun ikerketa honen sarrera bezala XX. Mende hasierara itzultzea, ahalegin handirik gabe Estatu liberalaren lege osaketaren prozesuari esker, garai hartan Espainian zegoen foru kontzeptu komunagatik jasandako itxuraldatzea ulertzeko. Gure foru lurraldeetako jatorrizkoak izan ziren erakundeak, bere zerga-salbuespenak eta soldadutza-betebeharrak, zegozkien aduana-bereizgarriak, prozesuaren ezaugarri batzuk eta Foru Zuzenbide Zibila Estatu liberal9 berriaren berdintasunerako asmotik nekez uler zitezkeenak ziren. 1839ko Urriaren 25eko Legeak, 1841eko Hitzartutako Legeak, XIX. Mendeko azken guda karlistak eta 1876ko uztailaren 21eko Legeak gure historiarik hurbilena markatu duten zatikako akordio eta hitzarmenen bitartez ahalkez besterik gainditu izan ez diren eragozpen eta talka berdinak izan zituen mende berri baterako igarobidea zehaztu zuten.

HERRERO DE MIÑON eta T. R. FERNANDEZek EE.HHk erakunde eta eskumenen batuketa aritmetiko soila baino askoz gehiago dela adierazten dute. "Foru baimena"ren adibide historikoetatik benetako kontzeptu juridiko-politiko baten izana gauzatzen da, egungo eta kontratuzko10 edo hitzartuzko izaera juridikoa izanagatik aldebakarrez indargabetu ezinekoa den gure errealitate konstituzionalaren aurretikoa ere izan zena.

J. CRUZ ALLIk berak, 1994an zehar Autonomia Erkidegoen Batzorde Nagusiko eztabaidan izandako bere hitzaldian zehar zama politiko eta juridiko nabarmenez inplizituki figura horretaz dihardu. Garai hartan nafar Gobernuaren Lehendakaria izan zenak Madrilgo Gobernuko Presidenteari Madriletik Foru Lurraldeentzako EEHHek suposatzen duten hitzarmenari egindako erasoek lituzketen ondorioak jakinarazi zizkion. Foru Lurralde horiek, EE.HHek eta beraien aldebakarreko indargabetu ezinak dakarten "foru baimena" edo subiranotasun-gogo berberean eta aipatutako hitzarmen komunean partaide dira. Estatuko betearazleak eta beste autonomia betearazleren batek ere, EKko 1. XGaren EE.HH.-en garapenean nafar eskumenezko aplikazio jakin batzuen aurka bideratutako konstituzionaltasun auziaren inguruan J.CRUZ ALLI-K hauxe adierazi zuen:

"Gobernuak eusten dion tesiaren aldeko Konstituzio Epaitegiaren ebazpen (eta litekeena da) hipotetiko batek, Presidente Jauna, Estatu mailako arazo erabat larria azaltzea litzateke, zerga-subiranotasun nafarrari, bere eskubide historikoei eta 1839ko Foruen Lege berreslea eman zenetik aurrerako erregimen desberdinek aitortuz etorri diren Nafarroa Estatuaren barnean bertakotzearekiko erei errotik eta funtsean eraso egitea litzatekeelako.
Egoera horretan, Presidente Jauna, Nafarroako Foru Erkidegoa ez litzateke bakarrik izango; Nafarroaren eskubide historikoak eta ahalmenak ere arriskuan edo zalantzan jarriko lituzketen Konstituzio Epaitegiaren edozein ebazpenek, zalantzarik gabe eta berehala, foru aldundien erabateko solidaritatea, jatorrizko euskal lurraldeena eta euren Jaurlaritzarena ere izango luke. Horrek guztiak Estatuarekiko istilu-arazo erabat larria sorraraziko luke".11 IO.

1Ikus ANTOINE D'ABBADIE alor batzuetan era harrigarrian, eta gaur egun G. MONREALek bere "El ideario jurídico de Antoine d'Abbadie", Euskonews & Media, 16 zenbakiko lan interesgarrian adierazitakoa.
Ikus D'ABBADIEk garatutako "Konstituzio historikoa" adigaiari buruz, MONREALek azaltzen duena:
Konstituzio historikoaren nagusitasuna eraketa politiko bitan adierazita eta berretsita ikusten du. Ingalaterran, garaiko inperiorik handiena zena, eta Baskonian, Erresuma bitan zatitutako eta barnean garrantzi gutxiko entitatetan ataldutako herri txiki bat.
Ingalaterra, 23 milioi Km2 luze-zabaleraduna, garai hartan mundu mailako potentzia handia izan zen, bere geroago eta gehiagoko oparotasunagatik eredugarria. Eta frantsesen eta oro har kontinentalen harridurarako Zuzenbide berezia du, Common Law izenekoak osatua -d'Abbadierentzako "ohiturak edo foruak" zirenak- eta Statute Law, edo Legebiltzarreko ekimenak. Gure egileak Common Law izenekoaren definizioa ematen digu, Le Play-ren ildo bertsutik (hain antzinakoa den ohitura ze, ez dago bere aurka diharduen oroimenik duen gizonik).
Bigarren etengabeko erreferentzia eredua Espainiar aldeko Baskoniaren konstituzio historikoa dugu. "Eskarmentutik eta mendeen jakintzatik sortua, astiro astiro eratuz joan izan da. Hemen bai aipatzen duela Le Play-k esana: "Europako legerik hoberenak suitzar bazter batzuetan eta Espainiako Baskongadetako Lurraldean aurkitzen direnaren ustekabeko ondoriora iritsi nintzen, eta horietako legeren batzuk ez daude idatzita, euren indarra egoera horri, astiro astiro ideien eta ohituren aldaketen arabera aldatzea ahalbidetzen dielako, zor izanez".
D'Abbadie, ingelesen konstituzio historikoaren jatorria VI mendean irlara iritsi ziren eta bost urte iraungo dituen sistema eratu zuten angloekin, jutoekin eta saxoiekin barik euskaldunekin, "gurekiko harremanetan" [britainiarrena] izandako harremanean zegoen ideiaren aldekoa izan zen. Aipatzen ez dituen historialari ingelesak oro har aipatuz, "menpekotasun [ingelesen] garaian zehar Guyenan XII. mendetik aurrera, ingelesak euren auzo zituzten euskaldunen jakintzan abiarazi ziren". Hurrengo mendetik aurrera Tamesis ibaiaren ertzetan hura [euskal Konstituzioa] onartu zen, eta gaur arte erraza da ingalaterrako legeetan eta gure foru zaharretan dauden funtsezko ideia askoren antzekotasunak erakustea". IO

2D. LOPERENA, "Derecho histórico y régimen local de Navarra", Nafarroako Gobernua, 1988, 37 orr.

31839ko Urriaren 25eko Legea.
"1.Art. Baskongadetako eta Nafarroako Foruak berresten dira Monarkiaren batasun Konstituzionalaren kaltetan gabe.
2.Art . Aukerak uzten duen bezain laster, Gobernuak, eta aldez aurretik Baskongadetako lurraldeei eta Nafarroari entzunez, Foruen orotariko interesak eska dezan aipatutako foruotan beharrezkoa liratekeen aldaketak Gorteei aurkeztuko dizkio, Nazioaren eta Monarkiaren Konstituzioaren interes orokorrarekin bateratuz, bitartean behin betikotasunez, eta aipatutako era eta zentzuan, azal daitezkeen eragozpen eta zalantzak erabakiz, horren guztiaren berri Gorteei emanez". IO

4D. LOPERENA, "Derecho histórico y régimen local de Navarra", aipat. lan. 37. orr.

5Bestalde, Mendebaldeko Euskal Herrian inolako konstituzio gaikuntzarik gabeko adigaia izanik euskal-frantziar lurraldeen nortasunaren izaera bereziari buruzko M. LAFOURCADEren hurrengo hitzotan ere azaltzen da:
"Mugimendu garbian ari den Europa honetan, nazio-estatuek, eraikuntza artifizialak, egun gaindituta dirudite. Gutxiengoen nortasun-aldarrikapenak mundu mailakoak dira. Edozein kultura homogeneizazio ekidin asmoz, herri bakoitzak bere errealitatearen kontzientzia izan behar du eta, horregatik, gizarte modernora egokituz bere iragana ezagutu eta bere nortasuna berreskuratu behar ditu, zainduz jardunaz. Horrela euskal herriak 1789ko iraultzara arte, beste edozein herrik baino gehiago, bere historian zehar zaindu dituen, gutxienez Iparraldean, berezko ezaugarriak azaltzen dizkigu. Bere gizarte antolaketarentzako oinarritzat zeukan sistema juridikoak ez zuen Zuzenbide erromatarrarengandik eraginik jaso, beste gainerako mendebaldeko Europan herri-tradizio juridikoa errotik aldatu izan zuen arren. Baserritarrentzako eta baserritarren biztanleriak sortua, sendiak identifikatzen ziren etxeetatik abiaraziz gauzatutakoa izan zen eta horren ondorioz, gizaldirik gizaldi iraun zuen, Euskal gizarteari egonkortasun handia emanez" IO. Ikus bedi horretarako bere "Iparralde ou las provinces du Pays Basque nord sous l'ancien regime", Euskonews & Media 3. zkia.

6 Toki honetan 1839ko Urriaren 25eko Legea, foruak berresten dituena, euskal abertzaletasunaren zati handi batek foru ezabatzaile bezala jo zuela gogorarazi beharra dago, Euskal Herriko eta Nafarroako foru erregimen berezia erregimen konstituzionalera egokitzearekiko zituen bere asmo eta edukia gorabehera.

7Diodanaren erakusgarri nabarmen bezala V. TAMAYO SALABERRIAk bere "La autonomía vasca contemporánea. Foralidad y estatutismo 1975-1979", HAEE, 1994, 617 orr. izenburudun lanean jakinaraztera ematen du.

8E. NIETO ARIZMENDIARRIETA, "Reflexiones sobre el concepto de Derechos Históricos", HAEA, 54 zkia., 1999, 142 eta 143 orr..

9Guzti horiek dira "foru baimenaren" erakundearen adibide zehatzak.

10Ikus bitez M. HERRERO DE MIÑON, "Derechos Históricos y Constitución", Taurus, 1998 eta T. R. FERNÁNDEZ, "Los Derechos históricos de los territorios forales", Civitas, 1985.

11Senatuko Batzarren Egunkaria, V. Legealdia, Batzordeak, 128. Zkia., 1994, 62 eta 63 orr, Autonomia Erkidegoen Batzorde Nagusia, 1994-9-26an izandako batzarraldia. Hurrengo egunean hain zuzen ere J. CRUZ ALLIren hitzaldian, Ramon RUBIALen irudia berriz ere aipatzen da, egun hartan Senatuan zela, aurreko lerroetan aipatutako EE.HH.en eta EKko 1. XG.ri buruzko eztabaida konstituziogilean gai horien inguruko abstentzioa emanez, MONREAL ZIA Senatariak trebetasunez azaltzen duenez. Istorio horretatik at, J. CRUZ ALLIren hitzak, berriz ere, ia hitzaldi epiko baten, EE.HH.en izaera itundua eta Estatuaren Euskal Herriarenganako eta Nafarroarenganako bortxaketa hipotetikoak gerora begira ekarriko lituzketen ondorioak erakusten dizkigute, historia daturen batzuk ere adieraziz: "Presidente Jauna (eta honekin bukatzera noa), inpugnazio hori gauzatu zenean, nafartasun amorratu batetik beharbada, baina ez oinarririk gabekoa, iazko urtean hain zuzen ere ehungarren urtea bete zuen gertakizun bat gogorazi zigutenik izan genuen: Gamazada. Gamazada, berorrek ezagutzen ez duen gertakaria da, (eta Rubial jaunak irribarre egiten du, euskal Autonomia Erkidegoko herritarrek ere ezagun dutelako), erregimen liberalaren aldetik ekonomia itunekiko eta euskal foraltasuna eta nafar foraltasuna bereizi duten egitate diferentzial horren begirunerako oso garrantzitsua izan zen.
Madrilgo Gobernutik zerga sistema jakin bat ezartzearen asmoa izan zen, ituna gogoan hartu gabe, negoziazioa aintzat hartu gabe, eta horrek, Presidente jauna, herri matxinada sorrarazi zuen. Eta izan zen altxamendurik egin zuenik, baina etxera bidali zuten. Eta nafarrok, Madrilgo Gobernuaren erabakiari aurkakotasun hura oinarritu zuen foru agirian gure aitonak, gure birraitonak izan zirela ikustea izan da jaso dugun ekintza gogoangarria. Presidente jauna, memoria historikoa eduki, egikaritu eta bizirik dugun herri bat gaituzu.
Eta istorio bat aipatuko dut, eta honekin bukatzera noa, Presidente jauna. Ikurrina jendaurrean lehen aldiz erakutsi zenean Sabino Aranaren eskutik izan zen bizkaitartasunetik Nafarroaren forutasunaren aldezpenaren alde ateratako agerraldi ospetsuan.
Horregatik, Presidente jauna, atzokoan orokorra bihur daitekeen arazoaz aipamena egiten nuenean, ez nuen historikotasunez egin, Ciceronek esandako historia bizitzaren irakasbide dela aipatuz baino eta bestalde norbaitek esan zuen hurrengokoa gogoratuz ere: historiaren senik ez duen herria etorkizunaren senik ez izatera bideratuta dago.
Eskerrik asko, Presidente jauna. (Txaloak)..
Senatuko Batzarren Egunkaria, V. Legealdia, Batzordeak, 129. zkia., 1994, 31. orr., Autonomia Erkidegoen Batzorde Nagusia, 1994-9-27an izandako batzarraldia. IO

EKko 1. XGtik12 eratorritako ezarpen eta ondorioak arrazoibide teoriko garbia baino askoz haratago doaz, lurraldetar testuinguru horretan ituna teorikoki aurkakoak diren planteamendu politikoen irtenbidea izan dela eta dela erakutsiz. Gure kasuan, gaiak interes bikoitza aurkezten digu EKk 1. XGan azaltzen duen itunak aldez aurreko iter baten emaitza dugun, gaur egun jada historikoa, harreman juridiko eta historiko bati buruzko akordioa edo ituna osatzen duela aintzat hartzen badugu, bestalde Foru Lurraldeen Eskubide Historikoez Lehen Xedapen Gehigarrian arau gorenak egiten duen aitorpen konstituzionalean ezarria.

Beraz, aldez aurretik izandako itun baten gaineko ituna dugu, espainiar konstituzionaltasunean benetako foru integrazioa bezalako funtsezko eta ardatz nagusi den gaiarekiko istiluak urtzea helburu duen gerorako ituna. Ituna herri honen kultura juridiko-politikoaren zati izan da, da eta izango da, Eskubide Historikoak diren bestean eta horietatik eratorritako Ekonomia Itunak ere, hau da, lege eraentze juridiko desberdin bat, bere baitan eta hutsik gabe gizarte anitz eta askotarikoaren asmo juridiko-politikoak barneratzen dituena.

Arinago aipatu ditudan aburuetatik arlo askotan EE.HHen kontzeptuaren inguruan HERRERO DE MIÑONek emandakoekin bat ez badatoz ere, mugakide diren ondorioak eratortzen direla uste dut:

HERRERO DE MIÑONek 1. XGri bere konstituzio kokapenak aitortzen dion sustantibotasun propioa ematen dio, Konstituzioaren zati bezala "talde arautzaile" benetako baten atal gisa baliagarritasunezko erabateko asmodun balio13 arautzailea izanez. Baina gainera,

"Konstituzioaren aurrean, Eskubide Historikoak a priori materiala dira, konstituzionaltasunaz aurretiko eta konstituzionaltasunaz kanpoko izaeraz berezia. Hori guztia hiru aipamen funtsezko hauetan gauzatzen da:

Lehendabizi, Eskubide Historikoak ez dira Konstituzioaren sormena. (...)

Bigarrenez, Konstituziotik ez eratorri izatean, Eskubide Historikoak, hark onartu eta babestuak, konstituzioaren berraztertzearen aurrean immuneak dira. (...)

Azkenik, Eskubide Historikoak horrela ulertuta, "burujabetzaren etengabeko erretserba" dakarrena egia den arren, hori ez da eskuduntza jakin batzuen indargabetze ezintasunagatik, jakitun izanez euskal herriak bere gain hartutako eta nortasun propioa "izateko eskubidea" ematen duen egitate diferentzial baten suntsiezintasunagatik baizik" IO. 14

12EK.-ko 1. Xedapen Gehigarria:
"Konstituzioak forudun lurraldeetako eskubide historikoak babestu eta onartu egiten ditu.
Forudun erregimen horren gaurkotze orokorra, dagokionean, Konstituzioaren eta Autonomia Estatutuen eremuan egingo da.".

13M. HERRERO DE MIÑÓN, "Derechos Históricos y Constitución", aip. lan. orr. 76.

14Berdin, 86. eta 87. orr.

HERRERO DE MIÑONen tesiak atal jakin honetan berriz ere erabilgarritasun handikoak ditugu. Aipatutako egilearentzako, "Eskubide Historikoak, indargabetu ezineko eta suntsiezineko nortasunaren oinarri gisa; burujabetzaren etengabeko erretserba gisa; eta maila guztietan hitzartutako integraziorako bide gisa", IO dira beste edozein Autonomia Erkidegoetatik Euskal Herriko eta Nafarroako autonomia integratzeko modu erabat berezia izatea eragiten duena. Aurretiaz esan denaren ondorio bezala, "Eskubide Historikoak betebehar bat besterik ez dute: gizatalde jakin baten baitan egitate diferentziala adieraztera eman eta horrela antolatzeko zerbitzatu. La Placeren nebulosa bezala, ez daude iraganean geroan baizik"15 IO.

EE.HH.en kontzeptuaren mugak zehazteko subiranotasuna bezalako hain nahasia den kontzeptu batera jo beharrean, LOPERENAk izendatu duen eta EE.HHen muga zerbait zehatzagoa adieraztera datorren eta gure inguru konstituzionalean juridikoki zehazgarriagoa den "batasun konstituzionala" izenekora eztabaida bideratzea beharrezkoagoa da. Tesia horrek, lehendabizi, EE.HHen muga historikoa edo markoa ezartzen du, orain arte aipatzen gatozen ituna eskuduntzak zehazteko bide bakarrik ez ezik, Foru Lurraldeen eta Estatuaren arteko auzien irtenbide-formula bezala ere agertuz. Bigarrenez, LOPERENArentzako, alde diren bien arteko negoziaziorako gaitasunaren mugarik gorena jada aipatutako "batasun konstituzionala" adigaian datza. Horren guztiaren inguruan, hala ere, Komunitate Zuzenbideak gaur egun konstituzio maila garbi eta egun funtsezkoak diren mugaketa eta ekarpenak aurkezten ditu.

"Batasun konstituzional" hori bilakaera historikoarekin aldagarri eta aldakor azaltzen da, baina bere kontzeptua zerbait gehiago zehaztu daiteke, EK VIII Idazpuruaren eskuduntzen mugek baino haratago dagoen zerbait bezala, zeren EK 1. XG bertatik at dago eta atal horrekin ez du inolako uztarbiderik eta, ondorioz Idazpuru hori ez da EE.HHentzako16 inolako mugarik izango.

Hori bai, LOPERENAk adierazitako mugaketan:

"Batasuna, solidaritatea, berdintasuna edota pertsonen eta gauzen joan-etorri askea bezalako printzipioak Jatorrizko Lurraldeek ezinbestean errespetatu beharrean direna ez dirudi eztabaidagarria denik, eta horrek guztiak ez dakar printzipio horienganako errespetuarekiko tresnak aurreikusterik. Konstituzio Epaitegiak 1981eko uztailaren 28ko Ebazpenean ezarri zuen bezala, konstituzio-printzipioak Estatuaren osotasunean zati izan daitezen erakunde guztiek behartzen dituzte. Herritarren gizarte-taldeen eta norbanakoen eskubideak eta instituzioen bidez bermatutakoek ezin izan daitezke Konstituzioa onartu zen garaian indarrean zegoen edo aldez aurreko inolako erregimenengatik edota geroagoko eguneratze-erabakirengatik eztabaidagarria izan. Aurreko aldien aldera irabaziz gabiltzan Gorengo Arauan bildutako askatasun eta eskubideen hedapen, gainditze eta sakontzea lorpen historikoak ditugu eta beraz Erakunde Publiko eta Administrazio guztien jarduera orori eta organoen ordezkotza guztiei era bertsuan eragiten die, 1.X.G.-n bere oinarria dutenek ere."17 IO.

Ondorioz, EE.HHen edota "foru baimena"ren muga gisa "batasun konstituzional" horren erreferentzia puntua, bere egunean norbanako bakoitzaren Funtsezko Eskubideen ukiezinezko subiranotasuna litzateke, eta ez, halabeharrez, norbanakoen eta eurei dagozkien Funtsezko Eskubideen zerbitzutan dagoen Estatuaren subiranotasuna.

15Ikus, 93. orr.

16Ikus bedi D. LOPERENA ROTA, "Unidad constitucional y actualizaciones generales y parciales de los Derechos Históricos". Euskal Eskubide Historikoen eguneratzeari buruzko ikerketarako Jardunaldiak, UPV-EHU, 1985, 310etik 324rako orriak.

17Berdin, 317. orr.

18M. HERRERO DE MIÑÓN, "Derechos Históricos y Constitución", aipat. lana. 122.orr.

HERRERO DE MIÑONek "Konstituzio Auzitegiaren jurisprudentzia, urria izateaz gain, Eskubide Historikoei dagokionez, nabarmen kontraesankorra da." IO adierazten du18.

11/1984 KEEak19 honako hau adierazten du:

"Lurralde historikoei dagozkien eskumenak sortzen diren iturburuak, alde batetik, eta Autonomia Erkidegoenak, bestetik, halabeharrez desberdinak dira. Foru Lurraldeak Konstituzioaren eta Autonomia Estatutuen esparruan errespetatu, babestu eta eguneragarri diren "eskubide historikoen" jabe dira (...); beraz, lurralde horien eskumenen mugaketak "eskubide" horiek zeintzuk diren zehazteko ikerketa historikoa eska dezake. Autonomia Erkidegoen eskumenak aldiz, Konstituzioak ezarritako esparruaren baitan, dagokien Autonomia Estatutuen bitartez bereganatu dituztenak dira; esandakoari jarraituz, ondorioz, Konstituziora, Autonomia Estatutuetara eta horien esparruan eman zitezkeen eskuduntzen mugatzaile liratekeen balizko beste arau batzuetara jo beharko da Erkidego bakoitzari dagozkion eskuduntzak zeintzuk diren jakin ahal izateko." IO

Adierazitakoetatik gutxira, 124/1984 KEEak20 "Konstituzioko 1. Xedapen Gehigarriak aipatzen dituen Foru Lurraldeen eta Erkidegoen Zuzenbide Historikoen adigaia ezin daiteke eskumen bereziak eratorri daitezkeen autonomia titulu bezala aintzat hartu." IO adieraztera emante du. Ondoren, 76/198821 KEEak aurretik aipatutako ebazpen biotatik zerbait hartuz honako hau adieraztera datorkigu:

88/199322 KEE, ordura arte gutxi argitutako ikuspegia zerbait argitzen hasten da. Bertan, Konstituzio Epaitegiak baieztatzearen aldeko jarrera agertarazten du:

"EKko Lehendabiziko Xedapen Gehigarriaren esanahia ez da foraltasun zibilaren (EKren Bigarren Xedapen Gehigarrian eta 149.1.8 artikuluan bakarrik ezarritakoa) konstituzio erregimena ordenatu edo bermatzea, Konstituzioaz geroztik izandako ordenamenduan, beti ere Xedapen horrek ezartzen dituen mugekin, Nazio-lurraldearen toki jakin batzuk iraganean bereizi zituzten berezitasun juridiko-publiko batzuen integrazioa eta eguneratzea ahalbidetzea baino." IO

191987ko Otsailaren 2ko KEE.

201984ko Abenduaren 18ko KEE.

211988ko Aprilaren 26ko KEE.

221993ko Martxoaren 12ko KEE.

Ikerketa honi dagokion azterketan, Itunaren23 aplikazio jakin batzuetatik eratorritako istiluen hitzartutako ebazpenak Foru Lurraldeen EE.HHei buruz Lehen Xedapen Gehigarriak bere gain hartuz Konstituzioan zuzenean islatutako aitorpenean oinarritutako aurretiazko beste akordio baten emaitza den figura juridiko baten inguruko akordioa suposatzen duela nabarmendu beharra dago. Beraz, gorago aipatu batasun konstituzionalaren aurrean aztergai dugun "foru baimen" zaharraren gaurkotze-bide bezalakoa. Horrela, aurretiko hitzarmenari gehitutako hitzarmen baten aurrean gaude, euskal EE.HHen24 funtsezko gaia epaitegira bideratzea ekiditea asmo duen etorkizunerako hitzarmenaren aurrean alegia.

Zuzenbide Komunitarioarekiko Euskal Ekonomia Itunaren egokitzapenaz espainiar barne mailatik batzuetan indarreangotasun eta birtualtasuna jada eztabaidatu izan diren arren, egia esan, bere printzipio nagusien baitan ere (12/1981 Ekonomia Itunaren Legeko 3. Artik.), euskal zerga-sistema gidatu behar duten ezaugarri edo mugak aipatzen ditu, euren artean, kasuarekin zerikusi zuzena duten beste batzuez gain, honakoaren beharrizana aipatzen da: "Estatu espainiarrak izenpetuta eta berretsita dituen nazioarteko itun edo hitzarmenen menpe geratuko dira, eta gauza bera gertatuko da gerora beste halakoren bati atxikitzen bazaio" IO. Ekonomia Itunak mugaz kanpo badihardu, edota bere ezarpenean emandako arauek halakoetan balira, bai Zuzenbide Komunitarioarekin, bai Konstituzioarekin, bai Estatutuarekin eta Ekonomia Itunarekin berarekin ere talka egingo luke, Zuzenbidea, egunetik egunera, geroago eta mosaiko elkarlotuago eta globala delako.

23Ikus bedi gai honi dagokionez askoren lanetan I. ZUBIRIK egindako "El sistema de Concierto Económico en el contexto de la Unión Europea", Euskal Enpresa Zirkulua, Bilbao, 2000.

24Historiaren irakurketak berriz ere Foru Lurraldeen hitzarmenerako joera erakusten digu.