Dantza

Soka-dantza

Koreologiak berak eta garai ezberdinetako testigantzek dantza honen praktikaren alde batzuk azpimarratzen dituzte. Lehena eta garrantzitsuena ziur aski, gizarte-kohesioa da. Ez dut uste, Urbeltzek (1994) egiten duen bezala, derrigorrezkoa dela soka eta korapiloaren sinbolismoa aipatzea. Aski da zubien esanahiari erreparatzea. Euskal dantza herrikoiaren lehen liburuaren egileak, Juan Ignacio de Iztuetak (1824:180), esaten zuen jadanik pertsona ez duinak sokatik kanporatzeko balio zutela. Paola Antolinik (1989: 337 eta 344), adibidez, frogatu izan du XX. mendearen hasieran Arizkunen, demagun, agoteak kanporatzen zituztela dantzatik, derrigorrezkoa bazen zapiaren behan pasatzen zirenean zubia jeitsiz eta bidea moztuz. Horrelako testigantza batzuk oso zaharrak dira, hala nola Florencio Idoatek (1948:492) edo berriro Paola Antolinik (1989:268) eman dituzten bezalakoak: bai Bearnen XV. mendean bai Zuberoan XVII.ean agoteek debekatuta zuten besteekin dantzatzea.



Paradoxikoa zen orduan, eta gizarte mailan komunitatearekin dantzatzea eta horretarako ezinbestekoa zen musika-tresna interpretatzearen arteko alde handiaren oso adierazgarria, agoteek izaten ahal zituzten lanbide gutxiren artean danbolintariarena izatea, Zaraitzu ibarrean 1620. urtean ordenantzek, adibidez, espreski adierazten zuten bezala. Beste alde batetik, erraza da pentsatzea soka-dantza egitea barneko gizarte-kohesioa erakusten -gauzatzen- zela: dantza komunitatearen besterena ez zen zeremonia zen, eta bestea ez zen onarturik. Eraso Alduncinek (1996:37), adibidez, kontatu izan du Donezteben izandako tradizioa: horren arabera, zubiaren helburua juduak, agoteak eta ijitoak kanpoan uztea zen: eta ezkondu gabeko amei ere oztopoak jartzen zizkien, hilea ezkonduek bezala motots batean eraman behar baitzuten. Interpretazio honekin, jakina, uler daiteke nola leku batzuetan, Sakanan adibidez, kintoek momentu zehatz batzuetan hartzen duten paper nagusia horrelako dantzatan: horrela pauso-erritoa betetzen dute, gizartean heldu moduan lehen aldiz ageriz.

Baina hori ez da, noski, afera bakarra. Soka-dantza ez da izan bakarrik kohesio sozialaren zeremonia bat: kohesio sozial hori hierarkizatua zen. Agirian dago, adibidez, dantza osoaren pisua lehen eta azken dantzariek eramaten zutela. eta azkena beti bestearen pean. Ez da kasualitatea izango kasu askotan dantzak aurresku izena ere hartu duela. Postu hori hartzea ohorea zen argi eta garbi, eta istilu handiak sortzen ziren bereganazteko, Carlos Rilova Jericók (1998), adibidez, dokumentazio politarekin frogatu duen bezala. Batzuetan, eztabaidak herri osoen artean suertatzen ziren, Bergara eta Oñatiren artean 1642an gertatu zen bezala San Prudentzioren erromerian (Madariaga Orbea 1990: 76-77). Edozein kasutan, argi dago dantzara sartzen ez uztea, dantza gelditzea edo postu bat bere barnean hartzea zela, 1657an epaiketa batean prokuradore batek idatzi zuen bezala injuria y ofensa que se reputaua graue en aquella provincia (Rilova Jericó 1998: 57an aip.) Edo, Iztuetaren hitz adierazgarrietan, batez-ere aurrenengoac, nai izaten dituztena aguertaratu beren buruac, lecu aguiricoan, icusleac jakin-dezaten, nor, nongoac, norenac eta zer guisatacoac diraden (1824:78)

Garai bereko -XVII. eta XVIII. mendekoa, batez ere, gorte-gizartean egindako ikerketa batzuekiko paralelismoa agerian dago. Norbert Eliasen hitzetan, adibidez (1993:140):

"Horretan gorte-gizarteak bere burua bere bururako aurkezten du, norbera beste guztien artetik bereizten da, lagun guztiak elkarrekin gizarte horretakoak ez direnen aurrean bereizten dira, eta horrela, norberak eta lagun guztiek orokorrean haien existentzia frogatzen dute berezko balio gisa".

Horregatik, XVIII. mendetik aurrera ez da batere arraroa agintarien soka-dantzak aurkitzea, eta argi dago soka-dantzaren burua hartzea agintarien pribilegio zela batzuetan. Iñaki Irigoienek 1991, 1987:21) erakutsi du batez ere Bizkaian nola alkatearen izendapena soka-dantza batez ospatzen zen, alkate berriak lehen postua hartuz. Garmendia Larrañagak (1973:246), René Cuzacqek (1942), eta aita Donostiak (1932:19) Gipuzkoan, Laburdin eta Nafarroako beste erreferentzia batzuk eman dituzte, soka-dantzak agintearekin duen erlazioa adierazten dutenak. Honek azaltzen du, adibidez, zergatik Lakuntzako aldaerak Alkate-dantza duen izena.

Soka-dantzaren lehen testigantzak Euskal Herrian Iztuetarenak baino zaharragoak dira. Ziur aski lehendabizikoa Pierre de Lancrek sorgin ehiztariak ematen digu dantzaren une bat deskribatzerakoan, non (1613:210)

"eskuak askatu gabe, topatu arte hurbiltzen dira eta binaka aurkitzen dira gizonezko bat andre banarekin: eta kadentzia zehatz batean talka eta jo egiten dute elkarrekin, lizunez ipurdia bestearen ipurdiaren kontra."

Ipurdikada hauek, izan ere, gaur egun ere segitzen dira leku batzuetan egiten, hala nola Durangaldean. Beste zeharkako testigantza bat, baina arras interesgarria, agertzen da Zugarramurdiko sorginen kontrako prozesu famatuan, non Joanes de Goiburu txuntxuneroak, akelarrearen erreginaren suhiak, deskribatu zuen nola dantzaldiko pertsona guztiak banan-banan laguntzen zituen txistu-danbolinarekin Deabruak somatikoki ezagutzeko, sokara itzultzeko gauza bera eginez (Caro Baroja 1992:105n aip.)

Hala eta guztiz ere, pentsatzekoa zenez, lehen deskribapen osoa eta sakona Iztuetaren esku heldu zaigu, XIX. mendearen hasieran. Iztuetak sailkatzen du soka-dantza dantzarien arabera, modu honetan: gizon-dantza; gazte-dantza; eche-andre-dantza; escu-danza galaiena eta escu-danza nescachena. Aldaerarik inportanteena gizon-dantza zen, noski, eta bere deskribapenren arabera,gorte bateko zeremonia hierarkiko bat izan zitekeen: soka udal etxeko gelan hasi behar da, aurreskuari alkateak berak eta atzeskuari zinegotzi bat lagunduz (1824:170). Hortik jeisten da plazara danboliñaren laguntzaz. Aurreskuak egiten duen lehendabiziko gauza balkoian dauden noblezia eta udalkideak agurtzea da; pribilegiozko postuak hartzen dituzten andreak leinu gorenekoak dira, alkatearena nagusia hartuz. Saltotako zortzikoak egiterakoan, azkendariak ahalegindu behar du bigarren mailan gelditzen, aurrendariaren gainean ez gelditzeko (178 orr.). Dantzaren bukaera alkate-soñua da, benetako udal himnoa alkatea eta orokorrean gizarteko-ordena ere goraipatzeko.

Deskribapen honetan, bere liburu osoarekin gertatzen den bezala, badirudi irudizko koadro bat planteatzen duela errealitatea deskribatu baino. Eta hori bi arrazoi nagusigatik. Batetik, batez ere XVIII. mendean eztabaida oso larriak gertatzen ari zirela euskal dantzeei buruz, debekuak eta lisker oso larriak sarturik, bai aginte erlijioso bai zibilekin. Hauen ondorioz, aldaketa batzuk saiatu ziren egiten, arrakasta desberdinarekin, soka-dantzan. Adibidez, momentu honetan sartu ziren gaur egun hain arruntak diren zapiak, eskuen arteko kontaktu zuzena eragozteko. Azken zatia ere, protokolozko funtzio txikiena zuena (garaiko iturri baten hitzetan. jigen suminaldi hori, edo altua, desordena beste gauza bat baino gehiago zen (Sánchez Ekiza 1999:67), non ipurdikadak egiten ziren, saiatu zen kentzen; eta leku finkatu batean, agintarien aurrean egitea eta gauarekin batera bukatzea eskatu edo agindu zen. Aldaketa guzti hauek ez ditu ezta aipatu ere Iztuetak, eta haien emaitzak bere liburuan betiko kontuak izango balira bezala agertzen dira (Sánchez Ekiza 1999).

Beste alde batetik, argi dago Europako beste leku batzuetan bezala, Euskal Herrian ere klase altuen eta baxuen arteko aldea handitzen ari zela, eta klase altuak, Iztuetak esaten zuen bezala, uzten ari zirela dantza plazak, solasaldi eta sarao pribatuak nahiago izanik. Ziur aski horregatik, garaiko matxinadetan, herria soka-dantzaren bidez desmobilazatzen zuten jauntxoek, espreski Bergarako udalak 1718an esan zuen bezala, ohikoa zela esanez (Madariaga Orbea 1990:106-107). Hau bereziki gertatzen zen dantza berean gizarte-klase ezberdinak -eta jauntxoek, jakina, leku garrantzitsuenetan- parte hartzen zutenean (Otazu 1982:43-44, Floristán eta Imizcoz 1988:269). Izan ere, ziur aski hori izan zen Iztuetaren helburua: dantzaren bidez euskal gizartearen batasuna, hori bai hierkakizatuta, mantentzea, herria, bide batez, desmobilizatuz.

Iztuetaren ahalegina anakronikoa zen, eta bere eragina liburua argitaratu zen momentuan, oso eskasa. Txistulariaren errepertoriori erreparatzen badiogu sinestekoa da, adibidez, bai bikoteka dantzaturiko dantza berriek (balsek, habanerek...) bai kontradantzek, dantzari guztien eten gabeko mugimenduetan oinarriturik, kendu ziotela bere lekua soka-dantzari. XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran esan daiteke soka-dantza desagertu zela euskal hirietan, eta gero eta gutxiago dantzatzen zela herrietan. Kontestu horretan, XIX. mendearen buruan sortzen da Euskal berpizkunde kultulara izenarekin normalean ezagutzen dugun mugimendua. Bere helburua euskal ohiturak, eta bereziki desagertzeko zorian zeudela uste zituenak bultzatzea zen. Horretarako erabiltzen zituen batez ere aldizkari batzuk -hala nola Euskal Erria edo Euskalerriaren Alde- eta Lore-Jokuetan egindako lehiaketak. Jakina. lore-joku hauetan derrigorrezkoa izan zen bai aurreskularien lehiaketak -izen hau, ez dakigu ongi lehiaketa hauei esker ala ez, arruntena buhurtu baita une honetan- baita askotan aginteen ohorezko aurreskuak ere.

Ekintza hauetan, jakina, ez zuten lekua izaten euskal adierazpen kultural guztiek: horietako batzuk hautatu eta nolabait estereotipatu ere egin ziren. Soka-dantzaren kasuan, adibidez, lehiketak bakarrik gizonezkoendakoak ziren, nahiz eta emakumezkoen soka-dantzak, jakina, ugariak izan une horretan ere (Larrinaga 2004). Ohorezko aurreskuen kasuan, esleitu zitzaion esanahia Iztuetak emandakoaren antza handia zuen, bere obra preziatzen hasten den unean: klasearteko batasun nazionala, aginteek edo klase altuko pertsona ospetsuek besterik ez dantzatu arren. Dantza hauetako garaiko deskripzio batzuk, izan ere, gaur eguneko prentsa arrosan egon ahalko ziren, hala nola Segurako Lore-Jokuetan 1911n egin zenarena, Euskalerriaren alde aldizkarian agertuta (1. liburukian, 634 eta urr. orr.). Dantzari guztiak banan-banan izendatzen ziren: diputatuak, nobleak, kargudunak, aldizkari antolatzailearen zuzendariak etab. Horrelako zerbait egiten da gero sartzen ziren neskekin, leku nagusiak alkatearen alabarendako eta alkatearenordearen arrebarendako izanik. Azken lau postuak, halere, gure mendietako lau neskats garbi eta klasikoentzat. ziren. Kronikaren egileak, jakina, azken azalpen honen paternalismoaz ez zela jabetzen dirudi.

Oso irudi antzekoa du Eusko Ikaskuntzaren I Kongresuaren ondorioz Oñatin 1918an egin zena: paper nagusiak diputatu batzuek eginda, eta dantza-zerbitzaileak Gipuzkoako, Arabako eta Bizkaiko aldundien presidenteak izanik. Aurreskuak Oñatiko alkatearen alabari eta atzeskuak Bizkaiko Aldundiaren presidentearen andreari dantzatu zion. Dantzari guztiak frakez edo arropa oso dotorez agertzen dira egun horretako argazkietan. Eta era berean agertzen ziren Donostiako zinegotziak 1927tik aurrera Udalak antolatzen zituen Euskal Jaietan. Hasierako ekitaldia, hain zuzen, ohorezko aurreskua izan zen. Horretarako espreski kendu ziren zati batzuk, aski segur, ez bakarrik La Voz de Guipúzcoak (1928-7-14, 4 orr.) esaten zuen bezala berezko eboluzioak mantentzeko eta, "erret dantza" izenarekin ere ezagutzen den dantza batek berezkoa izan behar duen duintasun zermoniatsuaren eragin handiagoa izateko. Kendu ziren zatiak, izan ere, sozialenak ziren, agian dantzatzen ez zekiten pertsona batzuk sokan parte hartzen ahal izateko ere. Emaitza orokorra agian ongi deskribatu daiteke Euskal Erria aldizkariaren 1897ko artikulu baten bidez (Castell 1897):

"Aurreskua dantza erabat demokratikoa da. Horretan katea egiten dute neska handikienek baserritar apalenekin batera. Inork ukatu dezake aurreskura gonbidapena [...]

Baserritarrek dantzatzeko praka txuria eta gerriko gorria (zetazkoa izan behar da hain zuzen) jantzen dute, atorra txuria eta txapela gorria.

Probintziako diputatuak frakez eta kapela luzeaz jantzen dira.

Efektua haiek Kasino Handiaren jaietan kotiloi bat zuzentzea ikusiko genukeena bezalakoa da."

Emaitza guretako, gutxienez gaur ekuneko perspektibatik, kontraesankorra zen, ez janzkera ez dantzatzeko era ez zetorren bat garaiko herriko usadioekin, eta beraz, dantza horretan gizarte-klaseen arteko batasuna nekez ikusten dugu. Baina segurutik horrelako ekintzak, batzuetan Primo de Riveraren diktaduraren garaian, euskal identitatea jendaurrean adierazteko modu ia bakarra izan behar ziren. Agian horregatik, 1935ean, Donostiako udal gestorak horrelako ekintzak geldiarazi zituen, nahiz eta EAJk, dudarik gabe, gehiago bultzatu ezpata-dantza (Durangaldeko dantzari-dantza) soka-dantza edo aurresku hau baino. Baina Donostian gutxienez, jakina, beste faktore bat ere ez dugu ahaztu behar: turismoa eta folklorizazioa. Garai honetan, alegia, Donostian oso garrantzitsua zen gaur egun esango geniokeen standing altuko turismoa, eta ekintza hauek udal Kultur eta Turismo Ekintzetxeak antolatzen zituen.

Gerra zibilaren eta gerraostearen hasierako parentesi luzearen ondoren, euskal tradiziozko dantzaren uztea gero eta azgarragoa izan zen. Bere ordez, eta askotan euskal nazionalismoaren jarrera posibilistarekin lotuta, dantza gehienak folklorizatu egin ziren tradiziozko dantza taldeen esku, ideologia nazionalistekin loturik neurri handiago edo txikiago batean azken hauek (Lamarca 1977). Soka-dantza leku askotan desagertu egin zen, eta aurresku bihurtu. Gainera, mundu mailan gertatzen den bezala, aurreskua dantzatzea jakindura espezializatu bihurtu zen, pertsona gutxik dakien zerbait alegia. Pausoak, orduan arte aldaera askotan gutxienez inprobisatuta neurri handi batean finkatu ziren gero ta modu zailago batean, eta gaur egun derrigorrezkoa da behar bezala dantzatzeko sasoian egotea eta ordu asko entseguetan aritzea. Esan daiteke garai honetan aurreskuak ez zuela bakarrik soka-dantzaren izena hartu eta ordezkatu, dantza bera ia fagozitatu eta eklipsatu ere egin zuela. Oier Araolazak (2006) esaten duen bezala:

"Oro har dantza taldeek beren errepertorioetatik baztertutako eredu koreografikoa da soka-dantza, taldeetan nagusitu diren ikusgarritasunaren eskema estetiko eta ritmikoetan ez baita erraz egokitzen. Ondorioz, 60-70eko hamarkadetan, hain zuzen ere inoiz baino dantzari, dantza-talde eta emanaldi gehiago izan diren urteetan, soka-dantza asko bertan behera utzi ziren".

Azken hamarkadetan, hala ere, egoera aldatu izan da neurri handi batean. Momentu honetan, adibidez, aurreskuaren omenaldizko zeregina demokratizatu egin da, eta ez da derrigorrezkoa lehendakaria edo alkatea izatea jasotzen ahal izateko. Omenaldi, lehen harri edo ospakizun gutxi egiten dira gaur egun dantzari baten aurreskurik gabe. Bere doinua izango da momentu honetan txistuaren errepertorioaren ezagunena, eta doinu horien artean sakeleko telefonoetan, adibidez, entzuten dugun bakarra. Hala eta guztiz ere, eta berriro Oier Araolaza dantzari eta antropologoaren ustez (op. cit.), Gipuzkoan gutxienez,

"Azken 15 urteetan ordea, han eta hemen soka-dantzak berpizten eta berriz plazaratzen ari dira, eta beste hainbat dantza ez bezala, tokian tokiko ospakizun eta jaietan sustraituta agertzen zaizkigu."

Web orrialde horretan, izan ere, urtero egiten diren hirurogeita bat soka-dantza ospakizun ezberdin zenbatu ditu Gipuzkoan.

Loraldi edo berpizkunde honen arrazoiak euskal gizarteak azken urteotan jasandako aldaketetan bilatu behar dira nire ustez. Tradizioa eta Folklorea hitzak, adibidez, kontzeptu biguin bihurtu dira. García Cancliniren kultura herrikoiari buruzko ideia batzuk (1995:200 eta urr.), ene ustez, bereziki egokiak dira euskal kasuan, hala nola subjektu herrikoiek ez dituztela gauza herrikoiak bizitzen tradizioekin atsegin malenkoniatsu gisa, eta askotan. tradizioaren subjektuak direla beraiendako edo ustezko ikusleendako erakargarriagoak izan daitezkeen aldaketak egiteko gogorik handiena dutenak; edota tradizioen mantentze hutsa ez zela beti baliabide herrikoirik hoberena ugaltzeko eta bere ordezkapena berregiteko. Euskal Herrian, munduko leku askotan bezala, gaur egun hobeki funzionatzen duena da publikoa erakartzeko gaiak diren tradizioak erabilera askoko edo berrasmatu moduan modernizaturik (Pelinski 1997:10)

Honi, euskal kasuan, beste faktore bat gehitu behar zaio: badirudi azken bolada honetan euskal nortasuna ez dela, lehen bezala, esentzia batean finkatu behar: agian, gutxienez Euskal Erkidego Autonomoan, euskalduna izateak ez du hainbeste garrantzirik, aski nabaria delako. Eta agian horregatik, une honetan askoz ere garrantzitsuagoa da tokiz tokiko nortasuna indartzeko egiten diren ahaleginak. Modu honetan, adibidez, dantza berriak sortzen ari dira leku batzuetan, normalean oinarri tradizional batean, batzuetan sakona, beste batzuetan arinagoa, baina kasu gehienetan arrakasta herrikoi handiz. Prozesu horren bidez, adibidez, dantza berri batzuk, kasu batzuetan, finkatu egin dira herri batzuetan, eta arrakasta handiz. Zentzu honetan, Zangozako dantzak aipa daitezke, baita Eibarren Oier Araolazak berak eta Kezka Dantzari-taldeak duela oso gutxi sorturiko Arrate Amaren dantzak.

Soka-dantza berri, berriturik edo berreskuraturik hauen artean, jakina, andrearen gaur egun bilatzen den merezituriko protagonismo handiagoaren arabera, neskek dantzaturiko dexente aurkitzen ditugu, hala nola Lekeition, Iurretan eto Deustun egiten direnak. Orokorrean, beraz, esan dezakegu soka-dantza sasoi onean dagoela Euskal Herrian, eta gaur egun benetako indar soziala duela.

  • ANTOLINI, Paola (1989): Los agotes: Historia de una exclusión. Madrid: Istmo.
  • ARAOLAZA ARRIETA, Oier (2006): "Soka-dantzaren loraldiaz", (azken kontsulta: 2009-02-15).
  • BRAINARD, Ingrid (s.f.): "Dance. 2: Middle Ages and early Renaissance", in Oxford music on line.
  • CARO BAROJA, Julio (1992): Brujería vasca. San Sebastián: Txertoa, 1992 (5. ed.).
  • CASTELL. Ángel María: "El aurresku", in Euskal Erria, 1897, 568-570 orr.
  • CUZACQ, René (1942): La Pamperruque: danse bayonnaise. Bayonne: Chez Ilantur.
  • DONOSTIA, Padre José Antonio de (1932): "Txistu y danzas", in Obras completas del padre Donostia. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1983, II l., 103-136 orr.
  • ELIAS, Norbert (1993): La sociedad cortesana. Madrid, FCE, 1993.
  • ERASO ALDUNCIN, Francisco (1996): "Bailes típicos y otras costumbres de Santesteban", in Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 67, 33-48 orr.
  • FLORISTÁN IMÍZCOZ, Alfredo e IMÍZCOZ BEÚNZA, José María (1988): "Sociedad y conflictos sociales", in II Congreso Mundial Vasco. Congreso de Historia de Euskal Herria, III. l. 251-274 orr.
  • GARCÍA CANCLINI, Néstor (1995): Culturas híbridas: Estrategias para entrar y salir de la modernidad. Buenos Aires: Sudamericana, 1995. (2. ed.).
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan (1973): Iñauteria: El carnaval vasco. San Sebastián: Sociedad General de Ediciones y Publicaciones, L.G. 1973.
  • IDOATE, Florencio (1948): "Agotes en los valles de Roncal y Baztán", in Príncipe de Viana, 33, 489-513 orr.
  • IRIGOIEN, Iñaki (1987): "Xemeingo ezpata-dantza", in Dantzariak, 37, 2-48 orr.
  • IRIGOIEN, Iñaki (1991): "La autoridad y la danza en la plaza", in Cuadernos de Sección de Eusko Ikaskuntza. Antropología-Etnografía, 8 (1991); 117-129 orr.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1824): Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca, 1968.
  • LANCRE, Pierre de (1613): Tableau de l'inconstance des mauvais anges et démons, ou il est amplement, traicté des Sorciers, et de la Sorcellerie. París: Nicolas Buon, 1613. Gaztelaniazko edizioa ere bada: Tratado de brujería vasca: descripción de la inconstancia de los malos ángeles y demonios. Tafalla: Txalaparta, 2004.
  • LAMARCA, Henri (1977): La danza folklórica vasca como vehículo de la ideología nacionalista. Bayona: Elkar.
  • LARRINAGA ZUGADI, Josu (2004): "Mujeres y soka dantza", in Euskonews and media. 2004-09-17-24 (azken kontsulta:2009-02-15).
  • MADARIAGA ORBEA, Juan José (1979): "Municipio y vida municipal vasca de los siglos XVI al XVIII", in Hispania, t. XXXIX, 505 - 557 orr.
  • MADARIAGA ORBEA, Juan José (1990): Historia social de Bergara en su época preindustrial. Bergara: Ayuntamiento.
  • OTAZU Y LLANA, Alfonso de (1982): La burguesía revolucionaria vasca a finales del siglo XVIII. San Sebastián: Txertoa.
  • PELINSKI, Ramón (1997): "Dicotomías y sus descontentos: Algunas condiciones para el estudio del folclor musical", in Txuntxuneroak: I Encuentros de músicos de flauta y tambor. Txistulari, 172, 4-12 orr.
  • RILOVA JERICÓ, Carlos (1998): El honor de los vascos: El duelo en el País Vasco, fueros, nobleza universal, honor y muerte. s.l.: L.G. 1998.
  • SÁNCHEZ EKIZA, Karlos (1999): Del danbolin al silbo: Txistu, tamboril y danza vasca en la época de la Ilustración. Pamplona: Euskal Herriko Txistularien Elkartea, 1999.
  • URBELTZ NAVARRO, Juan Antonio (1994): Bailar el caos: la danza de la osa y el soldado cojo. Pamplona: Pamiela, 1994.